Gwary wschodniolubelskie zajmują obszar między Wieprzem a Bugiem. Najważniejsze miasta regionu to Zamość i Chełm (zob. {LubWschM1} Mapa nr 1 Mapa zasięgu i podziału gwarowego Lubelszczyzny wschodniej {Źródło: http:/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/www.dialektologia.uw.edu.pl/cmsimg/LWM013.gif}).

Gwary te włącza się do dialektu małopolskiego, jednak mają sporo cech różniących je od Małopolski rdzennej, jako że powstały w wyniku osadnictwa polskiego na podłożu ukraińskim. Dwie najważniejsze z takich cech to:

• brak mazurzenia, np. sześć, czapka, żaba;
• nieudźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa, np. tak_o, [sc name=”dialect” pl=”ktoś nie umiał”]ktoś_ni umiał[/sc].

Wpływom ukraińskim gwary te zawdzięczają też inne cechy, m.in.:

• akcent kresowy, potocznie określany jako „zaśpiew”, który polega na silniejszym przycisku stawianym na samogłoskach akcentowanych i jednocześnie słabszej wymowie samogłosek nieakcentowanych; powoduje to podwyższenie wymowy nieakcentowanych samogłosek e i o do i lub y oraz u, np. [sc name=”dialect” pl=”sobie”]sobi[/sc], [sc name=”dialect” pl=”do mieszkania”]do miszkania[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zebrało”]zybrało[/sc], [sc name=”dialect” pl=”robili”]rubili[/sc], [sc name=”dialect” pl=”stodoła”]studoła[/sc];
• zgodną z językiem ogólnopolskim realizację dawnych samogłosek pochylonych a i o jako a jasnego i u (w zapisie ó), np. ja, biały, czapka, mówili;
• rozłożoną wymowę samogłosek nosowych również przed spółgłoskami szczelinowymi i tylnojęzykowymi, a przy starannej wymowie czasem także na końcu wyrazu, np. [sc name=”dialect” pl=”pieniążki”]pinionżki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”bąki”]bonki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przyda ci się taki”]przyda ci sien taki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mąkę”]mołke[/sc];
• zachowanie przedniojęzykowo-zębowej wymowy ł, np. [sc name=”dialect” pl=”łyżkę”]łyżke[/sc], podłoga, stołem oraz miękkiej wymowy l nie tylko przed i, np.: [sc name=”dialect” pl=”ludzie”]liudzie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”Wielkanoc”]Wiel’kanoc[/sc], [sc name=”dialect” pl=”lalki”]lial’ki[/sc];
• zdarzającą się niekiedy półmiękką wymowę spółgłosek s’ z’ c’ dz’ zamiast ś ź ć dź, np. [sc name=”dialect” pl=”dobierać”]dobierac’[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pojedziemy”]pujedz’iem[/sc];
• końcówkę -am w Clm. rzeczowników, np. [sc name=”dialect” pl=”dziewczynkom”]dziwczynkam[/sc], [sc name=”dialect” pl=”koniom”]koniam[/sc];
• formy analityczne cz. przeszłego typu [sc name=”dialect” pl=”widziałem”]ja widział[/sc].

Zdarza się zanik zróżnicowania na formy męskoosobowe (takie jak chłopi, wysocy, chodzili) i niemęskoosobowe (takie jak chłopy, wysokie, chodziły), np. [sc name=”dialect” pl=”kawalerowie”]kawaliery[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wszyscy święci”]wszystkie świenty[/sc].

W lm. cz. przeszłego często funkcjonują uogólnione formy na -li niezależnie od rodzaju łączących się z nimi rzeczowników, np. [sc name=”dialect” pl=”panienki brały”]panienki brali[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dzieci przychodziły”]dzieci przychudzili[/sc].

Występuje tu wiele archaizmów zachowanych dzięki temu, że pokrewne wyrazy występują w języku ukraińskim, np. [sc name=”dialect” pl=”myśleć”]dumać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”czuć (o zapachu)”]słychać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”rzucić”]kidnąć, kinąć[/sc].

Słownictwo zapożyczone z ukraińskiego lub (rzadko) z białoruskiego to np.: [sc name=”dialect” pl=”oset”]bodak, bodziak[/sc], [sc name=”dialect” pl=”spodnie sukienne”]chołosznie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”bydło”]chudoba[/sc], [sc name=”dialect” pl=”stado zwierząt domowych”]czereda[/sc], [sc name=”dialect” pl=”narzędzie do wygarniania węgli z pieca chlebowego”]kociuba[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nosidła na wodę”]koromysło[/sc], [sc name=”dialect” pl=”źródło”]krynica[/sc], [sc name=”dialect” pl=”naczynie do tarcia maku”]makutra[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gryka”](h)reczka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kukułka”]zezula[/sc].

Interesujące jest słownictwo związane ze zwyczajami, zwłaszcza świątecznymi, gdzie również pojawia się sporo wpływów wschodniosłowiańskich, np. [sc name=”dialect” pl=”potrawa wigilijna przyrządzana z gotowanej pszenicy, kaszy lub ryżu, maku, miodu i bakalii”]kutia[/sc], [sc name=”dialect” pl=”specjalne ciasto weselne”]korowaj[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zwyczaj picia trunku po zakończeniu targu, kupna i sprzedaży”]mohorycz[/sc].