Zasięg gwary pogranicza mazowiecko-małopolskiego
Pogranicze Mazowsza to jeden z najciekawszych obszarów przejściowych w Polsce, gdzie stykają się dwa wielkie zespoły dialektalne – mazowiecki i małopolski. Cechy mazowieckie obejmują wschodni pas ziemi radomskiej wzdłuż Wisły, miejscami sięgają daleko na południe, małopolskie natomiast przez obszar skierniewicko-rawski przekraczają Pilicę i docierają do północno-zachodniej części ziemi radomskiej, jednak nie dochodzą do Opoczna. Centralny pas stanowi strefa bezpośrednich kontaktów mazowiecko-małopolskich, rozciągająca się od środkowego Mazowsza po okolice Radomia i Opoczna, miejscami aż po Kielce, por. mapa {http:/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/www.dialektologia.uw.edu.pl/cmsimg/image/mapy/PograniczeMazowsza.gif}.
Najważniejsze cechy gwary Pogranicza Mazowsza
Gwara pogranicza mazowiecko-małopolskiego łączy elementy obu tych dialektów. Najbardziej charakterystyczne jest mazurzenie, czyli wymowa spółgłosek sz, ż, cz, dż jako s, z, c, dz, np. {spulki=szpulki}, {kozuchy=kożuchy}, {siecke=sieczkę}.
Samogłoska pochylona a wymawiana jest jako o, np. {dziaboł=dziabał}, {nachyloł=nachylał}, pochylone e jak i, y, np. {wisz=wiesz}, {mlyka=mleka}, natomiast o pochylone brzmi jak w polszczyźnie ogólnej, czyli jak u, np. wóz [wuz].
Związki z dialektem mazowieckim
Do mazowieckich cech należy fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. {teras nie ma=teraz nie ma}, {starsych ludzi=starszych ludzi}. W północno-wschodniej części regionu występuje szeroka wymowa ę, np. {przandły=przędły}, {janzyk=język}, oraz rozszerzenie artykulacji e przed spółgłoską nosową, np. {krzamiań=krzemień}, {pszanica=pszenica}. W związku z tym końcówki 1. osoby lp. rodzaju męskiego i żeńskiego w czasie przeszłym przeważnie się zlewają, np. {jo widziołaem=ja widziałem, ja widziałam}.
Na całym Pograniczu powszechne jest przejście nagłosowego ra->re-, np. {redełko=radełko}, {redlica=radlica}, a we wschodniej części, wzdłuż Wisły, spotyka się formy bez przegłosu *ě>a, np. {wjetrak=wiatrak}, {powjedać=powiadać}. Występują też formy z wtórną nosowością, np. {tompola, tumpola=topola}, {tomporzysko, tumporzysko=toporzysko}.
W zakresie spółgłosek obserwuje się wymianę ń na m’, np. {śmiodanie=śniadanie}, {mitka=nitka}, oraz w grupach św’, ćw’ stwardnienie w’, np. {śwyca=świeca}, {śwadki=świadkowie}, {ćwerć=ćwierć}. Zanika też artykulacja wargowa przy w’, f’, np. {jater jeje=wiatr wieje}, {pastchisko=pastwisko}.
Kolejną cechą jest stwardnienie grupy li, np. {zwalalyi=zwalali}, {lyści=liści}, oraz stwardnienie m’ w formach Nlm., np. {cepamy=cepami}, {słodycamy=słodyczami} i Clp. zaimka ja, np. {bo my gyńś=bo mi gęś}. Formy te występują w dwóch skupiskach – na północy sięgają do linii Opoczno–Radom oraz wzdłuż Wisły aż po obszar między Wisłą a Sanem. Wymowa twarda pojawia się też w grupach kie, gie, np. {cukerek=cukierek}, {mlekem=mlekiem}, a miękka w grupie chy, np. {muchi=muchy}, {chiba=chyba}.
We fleksji typowy jest brak kategorii męskoosobowości, np. te chłopaki przychodziły. W Clp. rzeczowników męskich używana jest końcówka -oji, np. {chłopakoji=chłopakowi}, {dziatkoji=dziatkowi}.
W 1. osobie lm. czasu teraźniejszego, przeszłego i trybu rozkazującego występuje końcówka -wa, np. {chodźwa=chodźcie}, {robiwa=robimy}, {mówiliźwa=mówiliśmy}, a w 2. osobie lm. końcówka -ta, np. {jidźta=idźcie}, {przyślyśta=przyszliście}, {chodzita=chodzicie}.
W słowotwórstwie cechą mazowiecką jest sufiks -ywać w formach zapisywać, pokazywać pozostający w opozycji do małopolskiego -ować. W słownictwie pojawia się wiele mazowizmów, np. {skutka=czkawka}, {łysina=czoło}, {kosior=narzędzie do pieca}, {krój=nóż pługa}, {kółko=kołowrotek}, {pułap=sufit}, {sagan=żelazny garnek}, {potoknąć=wypłukać}.
Związki z dialektem małopolskim
Cechy małopolskie występują głównie w południowo-zachodniej części Mazowsza. Należą do nich fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, np. {brad matki=brat matki}, przejście -aj w -ej w trybie rozkazującym, np. {dej=daj}, {śpiewej=spiewaj}, a także brak przegłosu e>’o, np. {mietła=miotła}, {na wiesne=na wiosnę}. Do zjawisk spółgłoskowych należą wymiana chw-, chrz– w kw-, krz-, np. {kwast=chwast}, {krzanowych=chrzanowych}, oraz podwojenie s, ś, np. {wiśsiała=wisiała}, {do lassa=do lasu}.
Nazwy istot młodych tworzy się za pomocą sufiksu -ę, np. jagnię, źrebię. Wpływy małopolskie sięgają daleko na północ, o czym świadczą słowa: {siec=kosić}, {niedosytka, niesytka=ćma}, {tatarka=gryka}, {orzeszyna=leszczyna}, {maśniczka=naczynie do ubijania masła}, {wrótnie=drzwi stodoły}, {panienka=źrenica}.
