Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwary Żywiecczyzny obejmują częściowo Małopolskę górską oraz zachodnią część Pasa Pogórza. Od zachodu sąsiadują z gwarami Śląska Cieszyńskiego, od wschodu z gwarą orawską, a od północy z gwarami Pasa Pogórza.

Ze względów terytorialnych i historycznych gwara żywiecka jest wewnętrznie zróżnicowana; południowożywiecka należy do gwar góralskich, natomiast północnożywiecka do gwar Pasa Pogórza. Pograniczne położenie Żywiecczyzny i jej skomplikowane dzieje sprawiły, że liczne są w niej wpływy obce: czeskie, słowackie, niemieckie, ruskie, węgierskie.

Gwary Żywiecczyzny zachowują dwie podstawowe cechy dialektu małopolskiego, czyli fonetykę międzywyrazową udźwięczniającą, np. {wujeg Jonek=wujek Janek}, {na ^łopag robiuł=na opak robił}, i mazurzenie, np. {zoden=żaden}, {wiecór=wieczór}, {wesła=weszła}.

Samogłoski pochylone zazwyczaj podwyższają swoją artykulację, a więc a ścieśnione brzmi jak o, np. {spolone=spalone}, {świynto prowda=święta prawda}, a e ścieśnione jak y, np. {śniyg=śnieg}, {rzyce=rzece}, {scyrze=szczerze}. Pochylone o wymawia się jako dźwięk bliski u (zaznaczony tu o^u), np. {gu^ora=góra},  {sku^ora=skóra}, {ko^unia=konia}.

Bardzo zróżnicowana jest wymowa samogłosek nosowych. Na skutek zlania się obu nosówek w ą i zaniku jego nosowości powstaje samogłoska o, którą słyszymy w miejscu ę, np. {sie uprzodzie=się uprzędzie}, {p|amiotóm=pamiętam}, {gosi=gęsi}, {tako p^łotajcówko=taką potańcówkę}, lub ą, np. {w kocie=w kącie}, {zajoce=zające}, {wyg^łolo=wygolą}. Rzadko ę jest wymawiane jako e lub y: {świeta=święta}, {piyknie=pięknie}, {kiełbase=kiełbasę}, {muse=muszę}. Rozłożona wymowa dotyczy ą w Nlp. rzeczowników i ich określeń, np. {lampom naftowom=lampą naftową}, {ze syrom=z serem}, {z marmuladom=z marmoladą}.

Gwary południowożywieckie rozróżniają obie nosówki; ę wymawia się jak ę albo w sposób ścieśniony, np. {r|ynkawice=rękawice}, {dziesiyńć=dziesięć}, -ą jako ą lub ze ścieśnieniem: {chómo^unt=chomąto}, a w wygłosie jako -om, np. {niscom= niszczą}, {z mamom zyjom=z mamą żyją}, {z markwiom=z marchwią}.

Rzadko pojawia się wybitnie gwarowa realizacja e przed n, m jako on, om, np. {d^ło golonio=do golenia}, {gnojom=gnojem}, {powiom=powiem}, {dajomy=dajemy}, {jesionne= jesienne}, {lon=len}.

Na południu Żywiecczyzny, podobnie jak w innych gwarach góralskich, występuje akcent inicjalny, np. w ch|ałupie, z|drowicka, k|apuśnica, n|awarzyj; ć w bezokolicznikach zastępuje się jotą, np. {z|acyli my sie b|udowaj=zaczęli my się budować}, {^łumioł robij=umiał robić}.

Dobrze zachowało się w gwarach Żywiecczyzny typowe dla dialektu małopolskiego przejście wygłosowego -ch > -k, zarówno w końcówkach fleksyjnych, np. {hucnyk=hucznych}, {kapelusak= kapeluszach}, jak i w rdzeniach, np. {grok=groch}, {mek=mech}, niekiedy to -ch, bardzo osłabione, zanika, np. {brzu=brzuch}.

Samogłoska o- jest poprzedzana ł (labializacja), np. {^łoślepnie=oślepnie}, {^łociec=ojciec}, {ch^łodzom=chodzą}, podobnie u, np. {^łumyjom=umyją}, {^łuciekaj=uciekać}. Jednocześnie ł etymologiczne (właściwe) często zanika, np. {pótnianej=płótnianej}, {chop=chłop}.

Inne typowe cechy to wymowa ń kończącego sylabę jako -j: {ł|ajcuski=łańcuszki},  {kamiej=kamień}}; zachowanie dawnego i w grupie rzi, np. {w|arziwa=warzywa}, {grzibki=grzybki}, czy brak przegłosu e > o, np. {wiedła=przywiodła}, {brzeza=brzoza}, {jedła=jodła}.

Charakterystyczne są uproszczenia grup spółgłoskowych, np. {w|iosece=wioseczce}, {ine=inne}, {doś=dość}, także pod wpływem słowackim dl > l, ale tylko w 3. os. lp. czasu przeszłego od iść i czasowników pochodnych, np. {wyseł=wyszedł}, {poseł=poszedł}.

We fleksji pojawiają się formy Dlp. rzeczowników żeńskich z archaiczną końcówką -e, np. {d^ło miednice=do miednicy}; Mslp. rzeczowników męskich równe Clp., jak w innych gwarach góralskich, np. {p^łowi^em o k^łoniowi=powiem o koniu}, czy też Dlm. rzeczowników z uogólnioną końcówką -ów, np. {bruzdów=bruzd},  {skrzynecków=skrzyneczek}.

W odmianie czasowników typowe są formy 1. os. lp. czasu teraźniejszego z końcówką pochodzenia słowackiego -em, np. {jezdzem=jeżdżę}, {pódem=pójdę}, oraz 1. os. lp. czasu przeszłego z -ch aorystycznym (to -ch > -k), np. {przisłabyk=przyszłabym}, {^łożeniłbyk się=ożeniłbym się}, które łączą gwarę żywiecką z gwarami pasa górskiego. Szerszy zasięg mają formy 1. os. lm. czasu teraźniejszego wyrównane do tematu 1. os. lp., np. {ch^łodzemy=chodzimy}, bo ch^łodze, {strzigemy=strzyżemy}, bo strzige, oraz formy 1. os. lm. czasu przeszłego, np. {napiekłymy=napiekłyśmy}, {b|awilimy sie=bawiliśmy się}, typowe dla całej Małopolski południowej.

Z gwarami śląskimi łączą gwary Żywiecczyzny m.in. takie zjawiska jak: formy Mlp. i Blp. rzeczowników nijakich zakończone na -i, np. {na śniadani=na śniadanie}, {całe zyci=całe życie}, czy Dlp. rodzaju męskiego i nijakiego przymiotników i zaimków przymiotnych z -i- (typ na -igo), np. {z takigo=z takiego}, {z jakigo=z jakiego}.

W słowotwórstwie typowe są liczne zdrobnienia, np. {ch|lebicka=chlebusia}, {s|tudziynecki studzieneczki}, {kaździutko=każda}, zaimki nieokreślone z przyrostkiem -ik, np. {cosik=coś}, {skądsik=skądś}, przymiotniki z przyrostkiem -aty i imiesłowy z -t, np. {robate= robaczywe}, {kwiociate=kwiaciaste}, {w|ywiote=wywiane}, {^łoblaty=oblany}, oraz czasowniki na -ować, np. {^ł|ogrodzowali=ogradzali}, {z|dropowali=zdrapywali}.

Słownictwo żywieckie ma różny zasięg. Charakterystyczne tylko dla Żywiecczyzny są m.in.: {siep=wyspa lub pastwisko}, {kopyto=gruba skarpetka}, {więcyl=więcej}. Na południu jest dużo terminów pasterskich wspólnych dla gwar góralskich, m.in. pochodzenia rumuńskiego: {córek=przegroda w stajni na cielęta, jagnięta}, {sumar=osioł}, {grapa=strome miejsce}; węgierskiego: gazda, {siuchoj=parobek}, słowackiego, np. {hola=hala}, {młaka=podmokła łąka}.

Większość słownictwa ma zasięg południowomałopolski lub szerszy, np. {putnia=wiadro drewniane}, {chaśnik=chłopiec}, {k|apuśnica=rodzaj kapuśniaku, gotowanego na mięsie wieprzowym, świeżym i wędzonym, na wędzonej gęsinie lub – najczęściej – na świńskim ryju}.