Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwara dawnej ziemi bieckiej obejmuje obszar Pogórza położonego między Tarnowem a Gorlicami, Grybowem a Jasłem, określanego w dialektologii jako Pogórze wschodnie, dlatego też używa się terminu gwara pogórzańska. Na zachodzie graniczy z gwarami sądeckimi, a na wschodzie z gwarami Pogranicza wschodniego młodszego, powstałymi na podłożu ukraińskim. Należy do dialektu małopolskiego.

Nie jest to region jednorodny, ale zróżnicowany pod względem kulturowym, językowym i administracyjnym. Etnograficznie to teren Pogórzan zachodnich. Administracyjnie to pogranicze województwa małopolskiego (powiaty: gorlicki, częściowo tarnowski) i podkarpackiego (część powiatu jasielskiego, dębickiego i strzyżowskiego), na północnym wschodzie sięga aż po Ropczyce i Sędziszów Małopolski (powiat ropczycko-sędziszowski).

Zgodnie z cechami dialektu małopolskiego gwarę Pogórza wschodniego charakteryzuje fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, np. {jag Niemcy=jak Niemcy}, {jezd lepi=jest lepiej}, i mazurzenie, np. {blaske=blaszkę}, {rózne=różne}, {ojcyzne=ojczyznę}.

Samogłoski pochylone a, e rzadko zachowują się jako odrębne dźwięki. Widoczna jest tendencja do silnego ich ścieśniania, wymawia się je jak o, y, np. {spoliły=spaliły}, {jo=ja}, {chołpa=chałupa}, {rzyka=rzeka}, {biyda=bieda}, {syr=ser}. Tylko ścieśnione ó utrzymuje się jako dźwięk pośredni między o i u, np. {b^łorówki=borówki}, rzadziej utożsamia się z u.

Opisywana gwara rozróżnia obie samogłoski nosowe, które najczęściej wymawia się w sposób zwężony, zarówno ę, np. {tympy=tępy}, {myⁿża=męża}, jak i ą, np. {łónka=łąka}, {dziesiónty=dziesiąty}. W wygłosie natomiast typowa jest wymowa rozłożona ą i często ścieśniona, czyli -om, -um (óm), np. {jakomś pastom=jakąś pastą}, {zwijajóm=zwijają}.

Charakterystyczną cechą małopolską jest przejście wygłosowego -ch > -k, ale tylko w końcówkach fleksyjnych, np. {biednyk takik ludzi=biednych takich ludzi}, {do nik=do nich}, {po miastak=po miastach}, wyjątkowo w partykule niech wymawianej jako niek.

Nierzadkie są formy bez przegłosu e > o, np. {wyniesły=wyniosły}, {mietła miotła}, {biere=biorę}, {wieze=wiozę}. Powszechne jest e wstawne, np. {wiater=wiatr}, {meter=metr}, {zdziebło=źdźbło}, także e w przyimkach i przedrostkach w, z, np. {we wodzie=w wodzie}, {ze ziymie=z ziemi}, {wesed=wszedł}, {zesunół=zsunął}.

Silna jest labializacja samogłosek o, u, zarówno w nagłosie, np. {^łodrebine=odrobinę}, {^łopadało =opadało}, {^łony =one}, {^łucho =ucho}, jak i w śródgłosie, np. {p^łostow=postaw}, {k^łowol=kowal}, {g^łorzy=gorzej}. Rzadziej usłyszymy jotę przed samogłoskami a, e, i (prejotacja), np. {^jinacy= inaczej}, {Jadom Adam}, {Jewka=Ewka}.

W niektórych wyrazach s ulega podwojeniu do ss, a następnie rozpodobnieniu do sc, np. {b^łosco= boso}, {do lasca=do lasu}. Coraz rzadsza jest natomiast wymowa miękkiego ś jako jś/js, np. {w lejsie=w lesie}, {wiejso=wiesza}, {Bajsce=Baśce}.

Niektóre zjawiska fonetyczne charakteryzują się szerszym zasięgiem, np. przejście -aj > -ej w czasownikach, por. {suchejcie=słuchajcie}, {godej=gadaj}, {śpiywej=śpiewaj}; też -ej > -i/-y w innych pozycjach, np. {lepi=lepiej}, {jinacy=inaczej, {w nasy wsi=w naszej wsi}.

We fleksji typowe są formy Dlp. rzeczowników żeńskich miękkotematowych z dawną końcówką –e, np. {ze studnie=ze studni}, {do piwnice=do piwnicy}, i Mlm. rzeczowników męskich typu {wójcio=wójtowie}, {muzykancio=muzykanci}, utworzone na wzór bracia, księża. Końcówka –ów upowszechniła się w Dlm. rzeczowników niezależnie od ich rodzaju, np. {śprychów=szprych}, {glistów=glist}, {^łoknów=okien}.

W odmianie czasowników powszechnie pomija się przyrostek -nę-, np. {krzykli=krzyknęli}, {pragła=pragnęła}, {ciąg=ciągnij}. Często słyszy się formy 1. os. lm. czasu teraźniejszego utworzone na wzór 1. os. lp., czyli {mogymy=możemy}, bo moge; {piekymy=pieczemy}, bo pieke; {jadymy=jedziemy}, bo jade (tzw. wyrównania analogiczne). Charakterystyczne są też formy 1 os. lm. czasu przeszłego typu {robilimy=robiliśmy}, {chodziłymy=chodziłyśmy} oraz bezokolicznik na -ować zamiast -ywać, np. {zapisować=zapisywać}, {wylatować=wylatywać}.

Interesujące są przysłówki i zaimki tworzone przyrostkami -ik, -ok, np. {hawok=haw, tj. tu}, {tamok=tam}, {dzisiok=dziś}, {cosik=coś}, {ktosik=ktoś}, {któresik=któreś}, zaimki nieokreślone złożone (z choć w pierwszym członie) typu {ch^łojco=choć co}, {ch^łoćkto=choć kto}, {ch^łojdzie=choć gdzie}, {ch^łoćktóry=choć który} oraz liczebniki dwójko, pięciórko, np. {dwójko ludzi=dwoje ludzi}, {byli w pięciórko=byli w pięcioro}.

W słownictwie zachowało się sporo wyrazów charakterystycznych dla gwar południowomałopolskich czy, szerzej, dla wielu gwar Małopolski, Śląska, czasem też dla Kresów południowych, np. {baciarować=włóczyć się, wałęsać się}, {cliwki=łaskotki}, {cybuchy, cybuszki=szczypior}, {kociuba=pogrzebacz}, {lisówka=grzyb kurka}, {trybulka =szczypiorek}, {ściałorzyć=o psie: skomleć, o człowieku: mówić piskliwie}, {tryźnić=marnować}. Sporo jest też germanizmów (por. stare osadnictwo niemieckie, zabór austriacki), np. {glancpapier=papier ścierny}, {prołza=soda}, {ryktować=przygotowywać}, {zajzajer=kwas solny}.