Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwara warmińska ukształtowała się w wyniku wymieszania różnych gwar polskich, którymi posługiwali się osadnicy kolonizujący południową część Warmii w XIV w. Były to głównie gwary chełmińsko-dobrzyńskie i sąsiednie mazowieckie. Po odłączeniu Warmii od Polski w końcu XVIII w. język polski nadal dominował w mowie mieszkańców wsi. Dopiero w połowie XIX w. rozpoczęła się intensywna germanizacja, w wyniku której do gwary warmińskiej przeniknęło wiele słów niemieckich.
Po II wojnie światowej Warmia znalazła się w granicach Polski. Polityka ówczesnych władz PRL wobec mieszkańców Warmii o polskich korzeniach była na tyle wroga – traktowano ich jak Niemców – że wielu z nich zdecydowało się opuścić rodzinne strony i wyjechać głównie do RFN. Ich miejsce zajęli osadnicy z Kresów Wschodnich, Małopolski, Wielkopolski, Mazowsza oraz Ukraińcy i Łemkowie przesiedleni w ramach akcji „Wisła”. Zmiany te doprowadziły do zerwania ciągłości kulturowej i zaniku gwary, która dziś ma głównie charakter historyczny.

Pod względem dialektologicznym gwarę warmińską zalicza się do dialektu mazowieckiego, por. mapa {http:/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/www.dialektologia.uw.edu.pl/cmsimg/image/mapy/Warmia2010.gif}. Odróżnia ją jednak brak mazurzenia, choć sporadycznie pojawiają się przykłady tego zjawiska pod wpływem gwar mazurskich. Charakterystyczne dla gwary warmińskiej jest jabłonkowanie (sziakanie), np. {cziarni czielak=czarny cielak}, {żiółta żiemia=żółta ziemia}. Zjawisko to łączy Warmię z gwarami malborsko-lubawskimi i ostródzkimi, a jego obecność na tych obszarach tłumaczy się wpływami języków pruskiego i niemieckiego.

Gwarę warmińską charakteryzuje nieudźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa, np. {lot rychło=lat rychło}.

Zachowała się tu także różna od ogólnopolskiej wymowa samogłosek pochylonych. Samogłoska a brzmi jak a^o lub o, np. {pojoda=pojadę}, {zna^o=zna}, e jak e, e^y lub y, np. {grzych=grzech}, {spsie^ywajo=śpiewają}, o jak o, o^u lub ó, np. {żołti=żółty}, {dro^użka=dróżka}.

Samogłoski nosowe często mają podwyższoną artykulację, np. {goro^unce=gorące}, {o psiuntyj=o piątej}, {gynsi=gęsi}. Spotykana jest również szeroka wymowa ę, np. {bańdzie psianknie=będzie pięknie}, {na tu ^łolsztyńsko droga=na tę olsztyńską drogę}, z którą łączy się obniżona wymowa e przed spółgłoską nosową, np. {ciamno=ciemno}, {kołam=kołem}.

Gwara warmińska wykazuje wiele cech wspólnych z gwarami Mazowsza – występuje tu przejście nagłosowego ja->je-, np. {jekby=jakby}, ra->re-, np. {rek=rak}, oraz śródgłosowego -ar->-er-, np. {pożer=pożarł}, prejotacja i prelabializacja, np. {^jimie=imię}, {^łostotni=ostatni}. Samogłoska y jest bliska i, np. {pisk=pysk}, ale nie miękczy poprzedzającej spółgłoski.

Spółgłoski wargowe miękkie są wymawiane asynchronicznie, np. {w chałupsie, w chałupchie=w chałupie}, {obziecówoł=obiecywał}, {mnioł mniejsce=miał miejsce}. Może wystąpić zanik artykulacji wargowej, np. {zidzioł=widział}, {spraziedliwie=sprawiedliwie}, {śniać=smiać}. Typowa jest także w grupach św, ćw, dźw twarda wymowa w’, np. {śwanta=święta}, {ćwerć=ćwierć}, oraz stwardnienia spółgłosek wargowych, np. {peśń=pieśń}, {dziewenć=dziewięć} i spółgłoski ń, por. {konski=koński}.

Na całym obszarze trafia się wymowa twarda grup kie, gie, ki, gi, np. {łokeć=łokieć}, {robaky=robaki}, oraz grupy li, np. {malyna=malina}. Z kolei ch w wyrazach głuchy, chyba czy sztachety może być realizowane miękko jako głuchi, chiba, sztachiety.

W Clp. rodzaju męskiego rzeczowników występują końcówki -owiu lub -oziu, por. {bratowiu, bratoziu=bratu}, {koniowiu, konioziu=koniowi}, a na południowym-zachodzie końcówka -ozi, por. {chłopozi=chłopu}. W Clm. rzeczowników wszystkich typów używana jest końcówka -am, często wymawiana jako -a^om, np. {kotam=kotom}, {siostra^om=siostrom}. W Nlm., obok końcówek -ami (realizowanej też jako -amy) i -mi, spotyka się końcówkę liczby podwójnej -oma, zwykle w postaci -óma, np. {słowóma=słowami}, {psóma=psami}. Zachowały się formy dawnej liczby podwójnej zaimków, por. {^łu noju=u nas}, {noma=nam}, {u woju=u was}.

W 1. osobie lm. czasu teraźniejszego oraz przeszłego spotyka się końcówki: -m {żniwujam=żniwujemy}, {poślim=poszliśmy} oraz -wa, np. {chodziwa=chodzimy}. W 2. osobie lm. używa się końcówki -ta, np. {nie idzieta=nie idziecie}, {nieśliśta=nieśliście}, {łotwórzta=otwórzcie}, a -cie pojawia się jedynie w zwrotach grzecznościowych, np. Godojcie wy, szołtysie!. Zachowała się też końcówka aorystu -bych, używana w trybie warunkowym, np. {robziułbich=robiłbym}. Bezokoliczniki na -ować zastąpiono formami na -uwać, np. {pokazuwać=pokazywać}, {zapisuwać=zapisywać}.

Słownictwo gwary warmińskiej odzwierciedla codzienne życie dawnych mieszkańców. Występują wyrazy związane z gospodarstwem: {kripa=żłób}, {stoń=stajnia}, {pośnik=pastwisko}, {drykel=klamka}, {szachtelek=pudełko}, określenia ludzi i cech: {gbur=bogaty gospodarz}, {wieszczon=wieśniak}, {noperti=uparty}, {zgniłi=leniwy}, a także nazwy roślin i zwierząt: {kadzberi=agrest}, {jonki=porzeczki}, {kerz=krzak}. Wiele wyrazów pochodzi z niemieckiego: {januar=styczeń}, {treger=tragarz}, {brifmarka=znaczek pocztowy}, {tanta=ciotka}, {sztrychołek=zapałka}.