Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwary suwalskie zajmują północno-wschodni kraniec Polski – Suwalszczyznę z głównymi miastami (Suwałki, Augustów i Sejny). Tereny te znajdują się w sąsiedztwie trzech zespołów etnicznych – Bałtów (Litwini), Słowian zachodnich (Polacy) i wschodnich (Białorusini).

Gwary polskie przeniesione przez osadników z Mazowsza i Mazur na obszar po Jaćwingach, wymarłym ludzie bałtyckim, kształtowały się na podłożu obcym w kontakcie z kolonistami ze wschodu i północnego wschodu (Litwa, Białoruś).

Razem z językami: litewskim i białoruskim (i ich odmianami) oraz z rosyjską gwarą starowierców tworzą pogranicze językowe (zob. {SuwM1} Mapa nr 1. Mapa gwar i języków Suwalszczyzny) {źródło: http:/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-mazowiecki&l3=suwalszczyzna&l4=suwalszczyzna-region-dzis}.

Gwary suwalskie należą z zastrzeżeniami do {dialektu mazowieckiego}, gdyż mają zarówno cechy mazowieckie, jak i – zwłaszcza na wschodzie – północnokresowe. Wiele zjawisk łączy je z gwarami Podlasia, stąd mówi się o gwarach podlasko-suwalskich.

Zgodnie z dialektem mazowieckim gwary suwalskie cechuje fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. {szet jaki=szedł jaki}, {jus uwolnili=już uwolnili}, i mazurzenie, np. {kazdemu=każdemu}, {sieckarniów=sieczkarni}, {serokie=szerokie}, którego brak w okolicach Sejn.

Ze względu na mazurzenie gwary suwalskie dzielą się zatem na dwa zespoły:

• mazurzące gwary suwalskie (zachodnio- i środkowosuwalskie) z dużym natężeniem cech mazowieckich i ogólniej północnopolskich;
• niemazurzące gwary suwalskie (wschodniosuwalskie), zwane też sejneńskimi, które rozróżniają cz, ż, sz, dż oraz c, z, s, dz, z dużą liczbą zjawisk północnokresowych.

Na skutek unikania mazurzenia w gwarach mazurzących pojawiają się formy przesadnie poprawne (tzw. szadzenie), np. {pomoczy=pomocy}, {faszola=fasola}, {żakłady=zakłady}.

Dla gwar mazurzących typowe są fonetyczne cechy mazowieckie i północnopolskie, m.in.:

• przejście nagłosowego ja->je-, np. {jerzyna=jarzyna}, {jek=jak}, i śródgłosowego -ar->-er-, np. {sie uperłam=uparłam się};
• brak przegłosu dawnego ě>a po spółgłoskach wargowych, np. {spletane=splatane};
• brak e ruchomego na obszarze o przewadze osadnictwa polskiego, np. {cegł=cegieł}, {jeden zenc=jeden żeniec};
• formy nieściągnięte typu {stojał=stał}, {bojał sie=bał się};
• miękkie k’, g’ przed e pochodzącym z ę, np. {fajkie=fajkę}, {drogie=drogę}, oraz miękkie ch’ przed e, i: {chiba=chyba}, {duchi=duchy}, {Lichienia=Lichenia}.

Z Mazowszem wiąże gwary suwalskie też końcówka Clp. rzeczowników męskich -oju, która pochodzi z połączenia 2 końcówek -u i -owi, np. {ziencioju=zięciowi}; w odmianie zaimków i przymiotników końcówka -em w Nlp. i Msclp., np. na tem jednem ogrodzie, po tem wszystkiem, oraz -ech w Dlm. i Msclm., np. {jech=ich}, {w tech=w tych}; końcówka -m w 1. os. lm. czasu teraźniejszego i przeszłego: {idziem=idziemy}, {chodzilim=chodziliśmy}, czy powszechny przyrostek -ak, np. {gęsiaki=młode, niedorosłe gęsi}.

Równie istotne są związki gwary suwalskiej z Podlasiem i Kresami północnymi (dziś Litwa, Białoruś), czyli z polszczyzną północnokresową. Stopień natężenia cech wspólnych z językiem Kresów jest zróżnicowany terytorialnie, znacznie więcej jest ich w gwarach niemazurzących (wschodniosuwalskich) niż w mazurzących (zachodnich i środkowych).

Gwary suwalskie z gwarami podlaskimi i północnokresowymi wiąże m.in. rozwój samogłosek pochylonych. Samogłoski pochylone a, e występują w nich tylko resztkowo, gdyż wymawia się je jak na Kresach jako a, e jasne (trawa, biel). Również o pochylone realizowane jest często jako o jasne, np. {krowka=krówka}, {znow=znów}, {swoj=swój}, {zesytow=zeszytów}. W niektórych rdzeniach pojawia się natomiast osobliwe ó, np. {^łosóbnie=osobno}, {wójsko=wojsko}.

Podobnie jak na Kresach i na Podlasiu ą traci nosowość na końcu wyrazu (ą>o), np. {zasiewajo=zasiewają}, {tako sprawo=taką sprawą}; a przed spółgłoskami szczelinowymi obie nosówki wymawia się w sposób rozłożony, np. {zawionzuje=zawiązuje}, {z gynsiow=z gęsi}. Zachowało się też dźwięczne h, np. hodowali, i przedniojęzykowo-zębowe ł, np. bydło, cała, łubin (obie głoski zaznaczono pogrubieniem dla odróżnienia od zwykłej ich wymowy).

Inne wspólne cechy kresowe i podlaskie to m.in.:

• stwardnienia ń przed c, s, sz, np. tancować, konski, panszczyzny;
• wtórna miękkość niektórych spółgłosek, np. {źbierali=zbierali}, {źjadła=zjadła}, {płyciaj=płycej};
• końcówka -i/-y w Mlm. i Blm. rzeczowników męskich i żeńskich, np. {ryncy=ręce}, {dziadki=dziadkowie};
• {konstrukcja dla + dopełniacz} zamiast celownika, np. {dla mnie sprzedał=mnie sprzedał}, {czy pozwoli dla nas potancować=czy pozwoli nam potańczyć}.

Charakterystyczne jest kresowe (i północnopolskie) upowszechnienie czasownikowych form na -li niezależnie od rodzaju gramatycznego łączącego się z nimi rzeczownika, np. muzykanty takie rogowskie grali, dziewczyny byli, takie byli warkocy, syny byli żonate, gospodarki byli.

Podobnie słownictwo nawiązuje zarówno do Mazowsza, jak i Kresów północnych, np. {drużbant=drużba}, {kurzyna=mięso z kury}, {piecka=zdrobniale piec}, {plita=kuchnia z żelaznym blatem}, {ruczeć=trzeć ręką}. Czasem wyrazy różnią się tylko znaczeniem od ogólnopolskich, np. {wiedzieć=znać (nie wiedział kierunku)}, {duch=para, gorąco, ciepłe powietrze (duch był ciepły i tak, to w tem duchu potem ono wysycha)}, {drużyna=rodzina}.