Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Spisz, podobnie jak Orawa, jest krainą geograficzno-historyczno-językową, której większa część znajduje się w obrębie Słowacji. Po polskiej stronie granicy państwowej jest 15 wsi. Naturalną granicą, pokrywającą się z dawną granicą historyczną, są rzeki od strony zachodniej i północnej, to jest Białka i Dunajec. Polska gwara spiska występuje też wyspowo na Słowacji, głównie w okolicach Kieżmarku i Starej Lubowli.

Polska gwara spiska należy do pasa górskiego dialektu małopolskiego (wspólnie z gwarą podhalańską, orawską i południowożywiecką).

Gwara spiska zachowuje, zgodnie z dialektem małopolskim, mazurzenie, np. {domyncony=bardzo zmęczony}, {fałsuwać=fałszować}, i udźwięczniającą fonetykę międzywyrazową, np. {naz Jasiek=nasz Jasiek}.

Samogłoski pochylone są realizowane następująco:

• a pochylone jako a^o, tj. dźwięk pośredni między a i o, bądź jako o, np. {zopora=zapora};
• o pochylone jako u^o – dźwięk pośredni między o i u, np. {głůd=głód}, {wůdka=wódka};
• e pochylone jako y, wymawiane zarówno po spółgłosce twardej, jak i miękkiej, np. {dysc=deszcz}, {biyda=bieda}.

Samogłoski nosowe w śródgłosie wymawiane są w sposób rozłożony, np. {rynka=ręka}, jedynie przed szczelinowymi zachowują nosowość synchroniczną, np. {wąsiska}. W wygłosie realizowane są różnie, w zależności od pełnionej funkcji końcówki fleksyjnej, np. {słysym=słyszę}, {smate=szmatę}, {grajom=grają}, {z cytrynom=z cytryną}.

Typowe dla Spiszu przejście wygłosowego -ch w -f występuje w końcówkach fleksyjnych i w wygłosie rdzeni, np. {na skolaf=na kamieniach}, {tyf=tych}, {przyndłaf=przędłam}, {grof=groch}. W kilku miejscowościach sąsiadujących z Podhalem występuje podhalańskie przejście -ch > -k.

Cechą wspólną dla całego pasa górskiego jest zachowanie i po pierwotnym miękkim r’ (rz), np. {pierzina=pierzyna}, i akcent inicjalny, np. {s|anuwalibyście=szanowalibyście}, {d|o Słowiyńska=na Słowację}. Archaizm podhalański występuje na części obszaru, np. {chłopc-isko=chłopczysko}. Szeroki zasięg ma brak przegłosu e > ’o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np. {wiezym=wiozę}.

W odmianie rzeczowników miękkotematowych rodzaju żeńskiego zachowała się końcówka –e w Dlp., np. {do stajnie=do stajni}, natomiast w C. i Mslp. rzeczowników męskoosobowych występuje ujednolicona końcówka -owi, np. {dali cłowiekowi=dali człowiekowi}, {o babrokowi=o babroku, czyli o partaczu}.

W odmianie czasowników charakterystyczna jest końcówka 1. os. lm. cz. teraźniejszego –me {nosyme=nosimy}, ale obok niej pojawia się też -my. Podobnie jak i w innych gwarach góralskich w imiesłowach biernych czasowników z tematem czasu przeszłego zakończonym na a pochylone występuje morfem -t- w miejscu ogp. -n-, np. {^łozgrzoty=rozgrzany}, {^łodzioty=odziany}.

Charakterystyczne są zdrobnienia i spieszczenia przymiotnikowe tworzone za pomocą sufiksu -ućki, np. {młodziućki=młodziutki}, {mokrućki=mokrutki}, i przysłówkowe na -ućko, np. {pełniućko=pełniutko}, {równiućko=równiutko}. Również przedrostek ^łoz– w miejsce roz-, np. {^łozgarnuje=rozgarnia}, {^łozplontać=rozplątać}, jest typowy dla zachodniej części gwar południowomałopolskich. Wyraźnie odróżnia natomiast Spisz od Podhala czasownikowy morfem –uwać w miejsce -ować, np. {bigluwać=prasować}, {obiecuwać=obiecywać}.

Z zakresu słownictwa warto zwrócić uwagę na liczne zapożyczenia z języków: słowackiego, niemieckiego, węgierskiego. To efekt długotrwałego związku Spiszu z cesarstwem austro-węgierskim. Dla najmłodszego pokolenia spora część tych zapożyczeń jest już nieznana, por.

• słowacyzmy, np. {farar=ksiądz, proboszcz}, {jar=wiosna}, {krajciyrka=krawcowa};
• germanizmy, np. {holstuch=szalik}, {robsic=kłusownik}, {grostuch=chusta do noszenia trawy na plecach}, {rańtuch=szal kobiecy}, {śtrompadle=podwiązki};
• madziaryzmy (hungaryzmy), np. {barsiun=aksamit}, {piporas=cybuch w fajce}, {bojtar=pomocnik juhasa}, {juhas=pasterz owiec}.