Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwary sieradzkie to gwary, które Maria Kamińska w monografii z 1968 r. pt. Gwary Polski centralnej nazwała – wraz z ze znacznie mniejszymi gwarami łęczyckimi – gwarami Polski centralnej, uznając je za najbardziej zbliżone do języka literackiego – jako leżące na styku dialektów: wielkopolskiego, małopolskiego, śląskiego i mazowieckiego (zob. {Mapa nr 1. Przynależność dialektalna Sieradzkiego} {Źródło: http:/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-malopolski&l3=sieradzkie&l4=sieradzkie-gwara-regionu}

Z Małopolską łączą Sieradzkie dwie podstawowe cechy różnicujące polskie dialekty, czyli:

• fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, np. {nidz nie jedli=nic nie jedli}; udźwięcznienie dotyczy ponadto końcówek fleksyjnych, np. 1. os. lm. cz. przeszłego realizowanej jako -źmy: {wiedzieliźmy=wiedzieliśmy}, {do kościoła żeźmy chodzili=do kościoła chodziliśmy}; to także cecha wielkopolska;
• mazurzenie, dziś występujące rzadko i niekonsekwentnie, i tylko w mowie najstarszego pokolenia oraz w wyrazach silnie związanych z realiami wiejskimi, np. w przyśpiewce weselnej: „A wy baby, stare wiry, po coście ju^mocepiły./ Jak septały, tak septały, aż jyj wianek odebrały”; mazurzenie to ponadto również cecha mazowiecka (nie tylko małopolska).

Obecnie w gwarach sieradzkich niekonsekwentnie występuje zwężona wymowa dawnych samogłosek pochylonych e oraz a, realizowanych e jako i/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/y, zaś a jako o, np. {chlyb=chleb}, {kobita=kobieta}; też w końcówkach fleksyjnych, np. {młodygo=młodego}, a w odniesieniu do a zwłaszcza w przyrostku -ak i w 3. os. lp. cz. przeszłego, np. {dzieciok=dzieciak}, {czytoł=czytał}.

We wsiach Sieradzkiego często jeszcze można usłyszeć wąską wymowę samogłosek nosowych, np. {dziesińć=dziesięć}, {zymby= zęby}, {zumb =ząb}, {mųż=mąż}, natomiast wielkopolską rozłożoną wymowę wygłosowego -ą trzeba uznać za cechę regionalną, występującą także w mowie inteligencji, np. {piszom=piszą}, w gwarach też z wąską realizacją samogłoski, np. {przychodzum=przychodzą}.

Gwary sieradzkie cechują też takie zjawiska jak:

• zwężenie samogłoski e oraz o przed spółgłoskami nosowymi związane z wąską wymową samogłosek nosowych, np. {z mlekiym=z mlekiem}, {kuniec=koniec};
• niekonsekwentna labializacja nagłosowego o-, np. {^łodmalowanie=odmalowanie};
• zwężona wymowa samogłoski e w wygłosowej grupie -ej, np. {wiyncyj=więcej}, {późnij=później};
• przejście wygłosowego -aj > -ej, np. {dzisiej=dzisiaj}, {wczorej=wczoraj} czy {dej=daj}, {czekej=czekaj};
• typowe dla Polski południowo-zachodniej przyimki i przedrostki we, ze przed wyrazami zaczynającymi się pojedynczą, taką samą lub podobną spółgłoską, np. {we wodzie=w wodzie}, {ze sokiem=z sokiem}.

Do osobliwości fleksyjnych należą:

• rzadko występująca końcówka –my w 1. os. lm. cz. przeszłego, np. {my się złościli, bo musielimy pomagać=myśmy się złościli, bo musieliśmy pomagać};
• dość powszechna końcówka -ta z dawnej liczby podwójnej w 2. os. lm. w cz. przeszłym, teraźniejszym i w trybie rozkazującym, np. {chodziliśta=chodziliście}, {chodzita=chodzicie} czy {chodźta=chodźcie}.

Cechy leksykalne łączą Sieradzkie głównie z Wielkopolską. Są to zwykle nazwy związane z kulturą ludową, w tym nazwy potraw, narzędzi rolniczych, ale też wyrazy nacechowane i archaizmy. Archaizmy to np. takie wyrazy jak: {aby=tylko: Wszysko restauracje zrobią, aby sie zajedzie, koperty zda i popije} czy {ino=tylko}; ten archaizm obecny jest nawet w mowie młodszego pokolenia, skoro pojawił się w muralu na budynku przy Rondzie Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego w Sieradzu: W Sieradzu ino RTS.

Z kulturą ludową związane są takie wyrazy jak np. {bułka=bochenek chleba oraz niewielka ilość ciasta zostawiona do następnego wypieku}, {dojynka=naczynie na mleko’}, {dziabka=trójzębna motyka do kopania ziemniaków}, {haka=motyka do wzruszania gleby i usuwania chwastów}, {kierzynka/kierzonka/kierzanka=naczynie do robienia masła}, {kopanka=podłużne naczynie z wydrążonego pnia używane do wypieku chleba} i synonim tej nazwy, niecka.

Ciekawe są nazwy potraw, np. {gzica, też gziczka lub gzik=twarożek, ser ze śmietaną}, {prażuchy / prażoki=tłuczone z mąką kluski z ugotowanych ziemniaków}, {pyzy=kluski drożdżowe na parze, w innych rejonach nazywane pampuchami}, {plendze / plindze / plyndze / plence / plince / plynce=smażone placki z tartych ziemniaków i mąki}, w tym nazwy potraw wigilijnych takie jak: {makiełki=kluski z makiem i bakaliami}, {barszcz grzybowy z uszkami=zupa grzybowa na zakwasie z małymi pierożkami z farszem grzybowym}.

Warto też zwrócić uwagę na wyrazy nacechowane, takie jak: powszechnie używany wykrzyknik {łe!=o, och!}, zwykle w wyrażeniach: łe, nie!, łe, tam!, łe, nigdy!: łe tam, on się stąd nigdzie nie ruszy, czy przymiotnik i przysłówek {galanty=duży; też dobry, ładny}, {galancie=bardzo, dużo; też dobrze lub ładnie, pięknie}. Interesujące są wyrazy z języka dziecinnego, {gaga=skaleczenie, rana}, potoczny mazowiecki synonim tego słowa to kuku, czy {smyrać= łechtać, łaskotać}, też gilgać lub gilgotać. Wyraz smyrać ma też szersze znaczenie, oznacza: robić coś, delikatnie poruszając palcami, np. {smyrać jagody=zrywać, zbierać jagody}.