Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Ten obszar dialektalny – część południowa tzw. Pogranicza wschodniego młodszego – obejmuje południowo-wschodnią część Kotliny Sandomierskiej, Pogórze Dynowskie i Przemyskie oraz Bieszczady (zob. {PrzemM1 Mapa nr 1 Mapa zasięgu gwar Przemyskiego {Źródło: http:/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-malopolski&l3=przemyskie}). Najważniejsze miasta regionu to Przemyśl, Sanok i Rzeszów.

Gwar tych używa się na południowo-wschodnim krańcu obszaru dialektu małopolskiego, jednak na język regionu silny wpływ wywarły też gwary ukraińskie. Przez wiele stuleci mieszkała tu bowiem zarówno ludność polska, jak i ukraińska. Obszar górski do czasów II wojny światowej zamieszkiwali przeważnie Bojkowie i Łemkowie, czyli ludność pochodzenia rusko-wołoskiego, zajmująca się głównie pasterstwem. Mówili oni gwarami uważanymi za ukraińskie (obecnie w Polsce język łemkowski uznaje się za odrębny język wschodniosłowiański). Dziś mieszkańców pochodzenia ukraińskiego jest niewielu – są skupieni przeważnie na samym wschodzie Przemyskiego.

W gwarach tych nie występuje mazurzenie, np. szyć, cztery, żona, dżdżysty. Natomiast podobnie jak w całej Małopolsce fonetyka międzywyrazowa jest udźwięczniająca, np. {możeż_mi pomóc=możesz mi pomóc}, {jezd_na przykład=jest na przykład}, {tag_jag_już=tak jak już}. Wspólna z właściwą Małopolską jest też np. labializacja u- i o-, np. {^łod nas=od nas}, {k^łosu= kosą}, {^łusypka=osypka}.

Dawne długie a i o są wymawiane tak jak w polszczyźnie ogólnej, np. mam, wschód, {późnij=później}. Brak samogłosek pochylonych a, o jest ważną cechą tych gwar. Natomiast dawne długie e może być podwyższone do y lub i, np. {mlyku=mleko}, {tyż=też}, {sie ugrzywa=się ogrzewa}, {sie udliwa=się odlewa}.

Znaczna część cech charakterystycznych dla tych gwar powstała pod wpływem ukraińskim. Najbardziej zauważalny jest tzw. zaśpiew, czyli silny akcent wyrazowy, który powoduje podwyższenie wymowy nieakcentowanych samogłosek e i o w kierunku i/y i u, np. {wszyski=wszystkie}, {przyd wybuchym=przed wybuchem}, {ściliłu sie=ścieliło się}, {w kuściele=w kościele}, {na pudwórzu=na podwórzu}.

Zdarza się również rozłożona wymowa samogłosek nosowych przed spółgłoskami szczelinowymi, a także, przy starannej wymowie, na końcu wyrazu, np. {monż=mąż}, {wonsy=wąsy}, {wolisz fajken czy kawen=wolisz fajkę czy kawę}, {proszem paniom=proszę panią}.

Charakterystyczna jest też przedniojęzykowo-zębowa wymowa głoski ł, np. na łańcuchu, zostały, płacić, oraz miękka wymowa l nie tylko przed i, np. {nalieżał=należał}, {du L’wowa=do Lwowa}. Pod wpływem ukraińskim także głoska h bywa wymawiana dźwięcznie, np. {handel’=handel}, {hałojka=rodzaj pisanki}.

Na tym obszarze występują formy analityczne cz. przeszłego z zaimkiem wskazującym na osobę, np. {jak my tu byli=jak tu byliśmy}, {żeby ja tam jichała=żebym tam pojechała}.

Zdarza się tu również zanik zróżnicowania na formy męskoosobowe i niemęskoosobowe, np. {rzyźniki=rzeźnicy}.

Zdrobnienia imion męskich z przyrostkiem -ko, typu Jóźko, Ryśko, Wieśko to także rezultat wpływu ukraińskiego. Gwary tego terenu zapożyczyły wiele wyrazów z języka ukraińskiego, np. {bałakać=mówić}, {hunia=sukienne męskie okrycie wierzchnie}, {korowaj=ciasto weselne}, {meszty=półbuty}, {paska=pieczywo wielkanocne}, {poweń=pełnia księżyca}.

Spotkamy też zapożyczenia z innych języków, przeniesione za pośrednictwem gwar ukraińskich, np. z węgierskiego {batiar=chuligan}, z rumuńskiego {jafyry=czarne jagody}. Charakterystyczne są też zapożyczenia niemieckie, które szerzyły się zarówno na skutek dawnego osadnictwa niemieckiego, jak i późniejszej przynależności tych ziem do zaboru austriackiego, np. {bratrura=piekarnik}, {sztemp=wstyd}, {kukać=zaglądać}, {rajdać=gadać, plotkować}.