Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwara podhalańska występuje na Podhalu po północną linię Spytkowice – Rabka. Wschodnia granica ze Spiszem biegnie rzekami Białką i Dunajcem, a zachodnia z Orawą – lasami i torfowiskami. W opisie dialektologicznym stosuje się kryterium językowe – zasięg wąskiej wymowy odpowiednika literackiego ę {tyndy=tędy}, {gymba=gęba} oraz zasięg  archaizmu podhalańskiego {z-iwy=żywy}.

Gwara podhalańska zachowuje, zgodnie z dialektem małopolskim, mazurzenie, np.  {syroki=szeroki}, {z-iwot=żywot}, nie podlega mazurzeniu głoska zapisywana przez rz, oraz udźwięczniającą fonetykę międzywyrazową, np. {kod mrucy=kot mruczy}.

Samogłoski pochylone są realizowane następująco:

• a pochylone jako a^o, tj. dźwięk pośredni między a i o, jednak bliższa o lub jako o; jako dźwięk odrębny występuje jeszcze w mowie najstarszego pokolenia, jest cechą wyraźnie ginącą; u osób młodszych jego kontynuantem jest o, jednak nigdy nie jest labializowane, np. {ptosek=ptaszek};
• pochylone jako u^o, czyli dźwięk pośredni między o i u, np. {bůp=bób}, {ogrůdek=ogródek};
• e pochylone – równe y, które występuje zarówno po spółgłoskach twardych, jak i po miękkich, np. {brzyg=brzeg}, {siywnik=siewnik}.

Samogłoski nosowe w śródgłosie są wymawiane w sposób rozłożony, np. {mynka=męka}, jedynie przed szczelinowymi zachowują nosowość synchroniczną, np. {wąsik}. W wygłosie realizowane są różnie, w zależności od pełnionej funkcji końcówki fleksyjnej, np. {dajym=daję}, {łyzke=łyżkę}, {widzom=widzą}, {z kapustom=z kapustą}. Wymowa typu widzom (3. os. lm. cz. teraźniejszego) jest jedną z głównych cech odróżniających gwarę podhalańską od orawskiej.

Przejście wygłosowego -ch > -k występuje zarówno  w końcówkach fleksyjnych, np. {na sonkak=na sankach}, {piontyk=piontych}, {dobryk=dobrych}, {byłek=byłech, tj. byłem},  {grołbyk=grołbych, tj. grałbym}, jak i w wygłosie rdzeni, np. {ruk=ruch}, {dak=dach}. W miejscowościach po lewej stronie Dunajca (włącznie z Nowym Targiem) pojawia się w tych pozycjach spiskie -f.

Specyficzną cechą gwary podhalańskiej jest archaizm podhalański – zjawisko historyczne, czyli uzasadnione historycznie. Po zmazurzonych spółgłoskach sz, ż, cz, dż (fonetycznie š, ž, č, dž),  tj. po s, z, c dz, zachowało się pierwotne i, np. {z-iwy=żywy}, {c-isty=czysty}. Oprócz tego występuje też archaizm wtórny  (niemający oparcia historycznego), np.: {włos-i=włosy}, {z-igor=zegar}.

Inną typową cechą jest zachowanie i po dawnym rzi, np. {przerzinać=przerzynać}, {przi=przy}. Zjawiska tego nie można włączyć do archaizmu podhalańskiego, ponieważ występuje nie tylko na Podhalu, ale też na Spiszu, Orawie, południowej Żywiecczyźnie i na Śląsku.

Należy też wymienić akcent inicjalny, np. {d|^ło ukotwiynio=do znudzenia}, {d|^łokucać=dokuczać}, oraz brak przegłosu e w o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np. {mietła=miotła}, {wiesna=wiosna}.

Spośród zjawisk fleksyjnych do typowych należą następujące:

• zachowanie końcówki –e w Dlp. rzeczowników miękkotematowych rodzaju żeńskiego, np. {do piwnice=do piwnicy}, {ze suknie=z sukni};
• jednakowa forma D., C. B. i Ms. zaimka ty w pozycji akcentowanej, np. {do tobie=do ciebie}, {dom tobie=dam tobie}, {na tobie skardzyli=na ciebie skarżyli}, {na tobie siedzi=na tobie siedzi};
• występowanie morfemu -t- w imiesłowach biernych czasowników z tematem cz. przeszłego zakończonym na a pochylone, np. {odzioty=odziany}, {zasioty=zasiany}.

W gwarze podhalańskiej często tworzy się rzeczowniki odczasownikowe nazywające czynności za pomocą przyrostków -acka, -ba, np. {godacka=mówienie}, {chwolba=chwalenie}.

Jak we wszystkich gwarach góralskich zdrobnienia i spieszczenia przymiotnikowe są tworzone za pomocą sufiksu -ućki, np. {bladziućki=bladziutki}, {chudziućki=chudziutki}, a przysłówkowe -ućko, np. {ciyniućko=cieniutko}. Typowy jest też przedrostek ^łoz- na miejscu ogp. roz-, np. {^łozbić=rozbić}, {^łozflorzić=rozflorzyć, tj. roztrwonić}.

Usytuowanie Podhala na peryferiach polskiego obszaru językowego, na styku języków i kultur, sprzyjało przenikaniu do tej gwary słownictwa obcojęzycznego. Stąd liczne zapożyczenia rumuńskie, węgierskie, słowackie, niemieckie.