Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwarę ostródzką zalicza się – z pewnymi zastrzeżeniami – do zespołu mazowieckiego. To obszar pogranicza, gdzie polszczyzna ludowa przez wieki współistniała z językiem niemieckim, co pozostawiło w mowie liczne ślady wzajemnych wpływów, por. mapa {http:/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/www.dialektologia.uw.edu.pl/cmsimg/image/mgr/ostrodzkie.gif}.

Aż do końca II wojny światowej ziemia ostródzka należała do Prus. Po 1945 r., podobnie jak sąsiednie tereny, objęto ją akcją wysiedleń ludności niemieckiej i zasiedleń przybyszami z różnych stron, m.in. z dawnych Kresów Wschodnich, co w znacznym stopniu wpłynęło na współczesny stan językowy regionu. Dziś gwara ostródzka przetrwała jedynie szczątkowo, głównie w mowie najstarszych mieszkańców wsi, a o jej istnieniu przypominają pojedyncze słowa i cechy gwarowe utrwalane przez badaczy i regionalistów.

Najbardziej wyróżniającą cechą gwary ostródzkiej jest brak mazurzenia, choć spotyka się też formy typu {pietruska=pietruszka}, {casem=czasem}, będące wpływem gwary Mazur. Podobnie jak w całym dialekcie mazowieckim panuje tu fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, por. {tak reno=tak rano}, wstać na wsi.

Charakterystyczną cechą Ostródzkiego jest jabłonkowanie (sziakanie), czyli utożsamienie sz, ż, cz, dż i ś, ź, ć, dź, np. {cziapka=czapka}, {sziary=szary}, {żielazo=żelazo}, również realizowane jako {siary=szary} czy {ciapka=czapka}. W zakresie ś, ź, ć, dź spotyka się wymowę twardą, którą uważa się za wpływ języka niemieckiego, np. {zarno=ziarno}, {cemno=ciemno}.

W obrębie samogłosek zachowały się ślady dawnych pochyleń. Pochylone a realizuje się jako a^o lub o, np. {godka=gadka], e jako e lub e^y, i, y, np. {mle^yko=mleko}, {pogrzyb=pogrzeb}, o pochylone zaś jako o^u lub o, np. {go^ura / gora=góra}.

Samogłoski nosowe odpowiadają ogólnopolskim, ale w środku wyrazu mogą mieć podwyższoną artykulację, por. {gyłś=gęś}, {goro^unce=gorące}. Przed spółgłoską szczelinową może wystąpić zanik nosowości, np. {geś=gęś}, {wos=wąs}.

W gwarze ostródzkiej pojawiają się też typowe cechy północnopolskie: nagłosowe ja- przechodzi w je-, np. {jeki=jaki}, {jebłko=jabłko}, ra- w re-, np. {reno=rano}, a w śródgłosie -ar- w -er-, np. {derł=darł}. Brak przegłosu ‘ě>’a, dlatego mówi się {zawiesy=zawiasy}, {ofiera=ofiara}. Wygłosowe -ej bywa redukowane do -ij, -i, np. {późnij=później}, {lepi=lepiej}, a y podwyższa artykulację do i, np. {zupi goroncyj=zupy gorącej}. Typowa jest także prejotacja i- oraz prelabializacja o-, np. {^ji winiósł jem wódki=i wyniósł im wódki}, {^ło taki=o taki}.

Występuje tu asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich, zwykle z elementem palatalnym ś, ź, np. {wziara=wiara}, {psies=pies}, rzadziej ch’, h’, np. {pchies=pies}, {whiara=wiara} czy ż’, sz’, np. {wżiara=wiara}, {pszies=pies}. Częsta jest także w grupach św’, ćw’, dźw’ twarda realizacja w’, np. {śwat=świat}, {ćwerć=ćwierć}, {dźwerze=drzwi}.

Pod względem wymowy m’ Ostródzkie dzieli się na część zachodnią, z realizacją {mjasto=miasto}, i wschodnią, z realizacją {niasto=miasto}, {kanień=kamień}. Występują też stwardnienia typu {peśń=pieśń}, {dziewenć=dziewięć}, {myzerak=mizerak} oraz {konski=koński}, {skonco=skończę}. Zjawisko to wiąże się prawdopodobnie z wpływem niemieckim.

Spółgłoski k, g w grupach kie, gie, ki, gi wymawia się zwykle miękko, choć zdarzają się realizacje twarde, np. {łokeć=łokieć}, {robaky=robaki}. Często ten sam mówiący wymawia kie, gie miękko, a ki, gi twardo lub odwrotnie. Zmiękczenia k, g przed ę są rzadkie, np. {giensi=gęsi}, {renkie=rękę}, a jeszcze rzadsze – przed a, co odróżnia Ostródzkie od Mazur wschodnich. Spółgłoska ch przed y, e może być realizowana miękko, np. {chiba=chyba}, {sztachiety=sztachety}.

W Clp. rzeczowników męskich -u i -owi połączyły się w końcówkę -owiu – jej wymowa różni się lokalnie, por. {bratoziu, bratochiu=bratu}, {chłopakoziu, chłopakochiu=chłopakowi}.

W Dlm. dominuje końcówka –ów niezależnie od rodzaju, np. {zupów=zup}, {rybów=ryb}, a w Clm. -am, wymawiana także ze ścieśnieniem a jako -a^om, np. {psa^om=psom}, {siostra^om=siostrom}. W Nlm. spotyka się końcówki dawnej lpd. -oma i -ama, np. {nożoma=nożami}, {rękama=rękami}, na południu regionu wymawianych jako -óma.

Czasowniki w 1. osobie lm. czasu teraźniejszego i przeszłego mają końcówki -wa lub -m, np. {idziewa / idziem=idziemy}, {byliśwa / bylim=byliśmy}. W 2. osobie lm. używa się końcówki -ta, np. {niesieta=niesiecie}, {nieśliśta=nieśliście}. Formy męskoosobowe ustaliły się jedynie w czasowniku i występują także przy rzeczownikach niemęskoosobych, np. te chłopy kosili, te baby robili.

Charakterystyczną cechą gwary ostródzkiej jest słownictwo z licznymi germanizmami, będącymi śladem wielowiekowej dwujęzyczności, np. {dekiel=pokrywka}, {glaska=szklanka}, {plince=placki ziemniaczane}, {top=garnek}, {klejt=ubranie}, {sztrifle=pończochy}, {kirchof=cmentarz}, {gurki=ogórki}, {puton=indyk}.