Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Orawa to kraina geograficzno-historyczno-językowa (dawne Północne Węgry), do 1918 wchodząca w skład Austro-Węgier).  Polska gwara orawska należy do pasa podgórskiego gwar małopolskich. Mówi się nią po obu stronach granicy państwowej (w 14 wsiach po stronie polskiej i 11 wsiach po stronie słowackiej).

O polskiej gwarze po stronie słowackiej trudno dziś mówić obiektywnie i precyzyjnie. Od lat 60. XX w., kiedy gwarę tę opisali dokładnie Mieczysław Karaś i Alfred Zaręba, nie ponowiono systematycznych gruntownych badań dialektologicznych.

Zgodnie z dialektem małopolskim gwara orawska zachowuje mazurzenie, np. [sc name=”dialect” pl=”czesać się”]cesać sie[/sc], i udźwięczniającą fonetykę międzywyrazową, np. [sc name=”dialect” pl=”zbrudzić ręce”]zbabradźrynce[/sc].

Samogłoski pochylone (ścieśnione) wymawiane są następująco:

• a pochylone jako a^o, tj. dźwięk pośredni między a i o, jednak bliższy o lub jako o; samogłoska o pochodząca z wcześniejszego á pochylonego jest wymawiana bez zaokrąglenia warg (tj. bez labializacji), np. [sc name=”dialect” pl=”mówicie”]ga^oda^ocie[/sc]; [sc name=”dialect” pl=”straszna”]strasno[/sc];
• o pochylone – u^o – jako dźwięk pośredni między o i u, np. [sc name=”dialect” pl=”ogród”]ogru^od[/sc], [sc name=”dialect” pl=”swój”]swu^oj[/sc];
• e pochylone, występujące zarówno po spółgłoskach twardych, jak i po miękkich, jako dźwięk równy samogłosce y, np. [sc name=”dialect” pl=”też”]tyz[/sc], [sc name=”dialect” pl=”bieda”]biyda[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nieść”]niyś[/sc].

Samogłoski nosowe w śródgłosie są realizowane w sposób rozłożony, np. [sc name=”dialect” pl=”tędy”]tyndy[/sc], jedynie przed szczelinowymi zachowują nosowość synchroniczną, np. [sc name=”dialect” pl=”myję”]wąsy}. W wygłosie wymawiane są różnie w zależności od pełnionej funkcji końcówki fleksyjnej, np. {myjym[/sc], [sc name=”dialect” pl=”miskę”]miske[/sc], [sc name=”dialect” pl=”czytają”]cytajo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”z mamusią”]z mamusiom[/sc].

Małopolskie przejście wygłosowego -ch > -k występuje tylko w końcówkach fleksyjnych, np. [sc name=”dialect” pl=” weselach”]weselak[/sc], [sc name=”dialect” pl=”starych”]staryk[/sc], [sc name=”dialect” pl=”poszedłbym”]posełbyk[/sc], [sc name=”dialect” pl=”słyszałem”]słysołek[/sc], nie pojawia się natomiast w wygłosie rdzeni, jak to ma miejsce w gwarze podhalańskiej.  Końcowe -ch jest tu bardzo osłabione lub wręcz całkowicie zanika, np. [sc name=”dialect” pl=”groch”]gro^ch[/sc], [sc name=”dialect” pl=”duch”]du[/sc].

Brak w gwarze orawskiej archaizmu podhalańskiego. Ta negatywna cecha bardzo mocno ją odróżnia od gwary podhalańskiej, por. orawskie [sc name=”dialect” pl=”czysty”]cysty[/sc] wobec podhalańskiego [sc name=”dialect” pl=”drzewo”]c-isty}.

Wymienić też należy:

• zachowanie dawnego drżącego r (tu zaznaczone jako ř, odpowiada ogp. rz), np. {dřew^ło[/sc];
• zachowanie i po drżącym r (ř), np. [sc name=”dialect” pl=”grzywa”]gřiwa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przyszli”]přiśli[/sc]; cecha ta występuje nie tylko na Orawie, lecz także w pasie od Spiszu, przez Podhale, południową Żywiecczyznę, po Śląsk włącznie;
• brak przegłosu e > ’o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np. [sc name=”dialect” pl=”wiosna”]wiesna[/sc], [sc name=”dialect” pl=” miotła”]mietła[/sc], [sc name=”dialect” pl=”piorun”]pieron[/sc];
• zachowanie dźwięcznego w (pogrubione) po spółgłoskach bezdźwięcznych, np.  świnia;
• akcent inicjalny, np. [sc name=”dialect” pl=”do znudzenia”]d|^ło ukotwiynio[/sc]; występuje głównie po stronie polskiej, bywa jednak nieregularny.

W odmianie rzeczowników miękkotematowych rodzaju żeńskiego zachowała się dawna końcówka –e w Dlp., np. [sc name=”dialect” pl=”ze studni”]ze studnie[/sc], natomiast C. i Mslp. rzeczowników męskoosobowych przyjmuje tylko jedną końcówkę, -owi, np. [sc name=”dialect” pl=”dali naszemu tacie”]dali nasymu tatowi[/sc], [sc name=”dialect” pl=”o naszym tacie”]o nasym tatowi[/sc].

W imiesłowach biernych czasowników z tematem czasu przeszłego zakończonym na a pochylone pojawia się morfem -t- zamiast ogp. -n-, np. [sc name=”dialect” pl=”nagrzany”]nagrzoty[/sc], [sc name=”dialect” pl=”oblany”]obloty[/sc].

Zróżnicowane są końcówki -ej w D., C. i Mslp. przymiotników, liczebników, zaimków rodzaju żeńskiego. W D. występuje końcówka -ej, natomiast w C. i Ms.  końcówka –yj, np. [sc name=”dialect” pl=”do  tej naszej starej babki”]do tej nasej starej  babki[/sc]; [sc name=”dialect” pl=”o takiej wielkiej dziurze”]o takiyj wielgiyj dziurze[/sc].

Zdrobnienia i spieszczenia przymiotników i przysłówków tworzy się w gwarze za pomocą przyrostków -ućki, np. [sc name=”dialect” pl=”szybciutki”]warciućki[/sc], -ućko, np. [sc name=”dialect” pl=”cieplutko”]cieplućko[/sc]. W miejscu ogp. przedrostka roz- występuje ^łoz- (z zanikiem r), np. [sc name=”dialect” pl=”rozłożyć”]^łosłozyć[/sc].

Dla gwary orawskiej charakterystyczne są czasowniki wielokrotne, nazywające czynności, które są powtarzane wiele razy, por. czasownik niedokonany siedzieć – dokonany siednóć – wielokrotny siodać (|| siodować), niedokonany brać – dokonany wziąś – wielokrotny biyrać (|| biyrować).

Specyficzne jest też orawskie słownictwo, np. [sc name=”dialect” pl=”z wyraźną niechęcią o małym, niegrzecznym, wrzaskliwym dziecku”]śkraka[/sc]. Część jest wspólna z innymi gwarami góralskimi i często gwarami Pogórza, np. [sc name=”dialect” pl=”niszczyć, mierzwić, depcząc”]starasić[/sc], część ma zasięg jeszcze szerszy, niekiedy ogólnogwarowy, np. [sc name=”dialect” pl=”ambona”]kazalnica[/sc]. Bogata jest synonimika, np. rodzaj kołatki używanej w kościele zamiast dzwonka od Wielkiego Czwartku do Wielkiej Soboty to klepák, kłapac, klepác, kłapacka, rzegotka, rapkac, rzapkac, rapkacka.