Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Mazury to region o bogatej, lecz burzliwej historii, którego współczesny charakter ukształtowały powojenne przemiany ludnościowe. Przed II wojną światową mieszkało tu ok. 400 tysięcy Polaków, jednak po 1945 r. pozostała zaledwie jedna czwarta. Władze PRL nie ufały autochtonom, często traktując Mazurów jak Niemców, co skłoniło wielu z nich do wyjazdu z Polski.

Na ich miejsce przybyli osadnicy z Mazowsza, Kurpi, Kujaw i Kresów Wschodnich oraz Ukraińcy przesiedleni w ramach akcji „Wisła”. Silne przemieszanie ludności doprowadziło do zaniku kultury i gwary mazurskiej, pozbawionej warunków do naturalnego przekazu międzypokoleniowego.

W obrębie gwar mazurskich wyróżnia się dwa zespoły: mazurski zachodni (Nidzickie, Szczycieńskie) oraz mazurski wschodni (Giżyckie, Piskie, Ełckie, Oleckie). W części zachodniej, związanej z Ostródzkiem i Warmią, widoczne są wpływy gwar chełmińskich i mazowieckich zachodnich, na wschodzie – gwar mazowieckich wschodnich. Mrągowskie stanowi obszar przejściowy, por. mapa: {http:/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/www.dialektologia.uw.edu.pl/cmsimg/image/mgr/mazury.gif}.

Najbardziej charakterystyczną cechą wymowy jest mazurzenie, np. [sc name=”dialect” pl=”czarna czapka”]carna capka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drożdże”]drozdze[/sc], a także nieudźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa. Samogłoski pochylone realizowane są różnie: a jako a, a^o – np. [sc name=”dialect” pl=”zna”]zna^o[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nieraz”]niera^oz[/sc]; e jako e, e^y, y – np. [sc name=”dialect” pl=”kolebka”]kole^ybka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”grzech”]grzych[/sc]; o jako o, o^u, ó – np. [sc name=”dialect” pl=”samochód”]samochod[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wóz”]wo^uz[/sc]. Samogłoski nosowe na ogół odpowiadają ogólnopolskim, jednak w śródgłosie mogą mieć podwyższoną artykulację, np. [sc name=”dialect” pl=”tego wędzonego mięsa”]tygo wyndzonygo mjensa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dziesiąty”]dziesiunti[/sc], a w wygłosie ulegać odnosowieniu, np. [sc name=”dialect” pl=”stoją”]stojo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”na wojnę”]na wojne[/sc], [sc name=”dialect” pl=”z kruszonką”]z kruszonku[/sc].

Mazury dzielą z innymi gwarami mazowieckimi wiele zjawisk fonetycznych. Należą do nich m.in. przejście nagłosowego ja- > je- i ra- > re-, np. [sc name=”dialect” pl=”jaskółka”]jeskółka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”rak”]rek[/sc], śródgłosowego -ar- > -er-, np. [sc name=”dialect” pl=”rozwarł”]rozwer[/sc], podwyższenie y do i, np. [sc name=”dialect” pl=”nie wykończy się”]nie wikońcy się[/sc], oraz asynchroniczna realizacja spółgłosek wargowych miękkich, nierzadko różna w mowie jednej osoby, np. [sc name=”dialect” pl=”piekarnik”]piekarnik, pchiekarnik, psiekarnik[/sc], [sc name=”dialect” pl=”miód”]mniód, niód[/sc].

W grupach kie, gie, ki, gi pojawiają się realizacje twarde, np. [sc name=”dialect” pl=”kiedyś”]kedyś[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dziewczynki”]dziewcynky[/sc], natomiast zmiękczenie może wystąpić przed ę, por. [sc name=”dialect” pl=”gęś była pieczona”]gienś była pjecona[/sc].

Na Mazurach wschodnich zmiękczenie występuje też przed a, np. [sc name=”dialect” pl=”garnek”]giarnek[/sc], [sc name=”dialect” pl=”blacha”]blachia[/sc]. Mazury wschodnie wykazują silną tendencję do zmiękczania ch. Oprócz ch’, np. [sc name=”dialect” pl=”chyba”]chiba[/sc], pojawiają się tu również realizacje typu chś, ś lub sz’, por. [sc name=”dialect” pl=”orzechy”]orzesi[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sztachety”]sztasiety[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sochy”]sochsi[/sc].

Do innych zjawisk należą: cofanie artykulacji i/y przed ł, np. [sc name=”dialect” pl=”robił”]robziuł[/sc], prejotacja i-, np. [sc name=”dialect” pl=”izby”]^jizby[/sc], stwardnienie w’ w grupach św, ćw, dźw, np. [sc name=”dialect” pl=”świat”]śwat[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ćwierć”]ćwerć[/sc], realizacja li- jak ly-, np. [sc name=”dialect” pl=”lipa”]lypa[/sc], zanik e ruchomego, np. [sc name=”dialect” pl=”podwieczorek”]podwieczórk[/sc], [sc name=”dialect” pl=”krawiec”]krawc[/sc]. Wpływ niemiecki widoczny jest w stwardnieniu ń, np. [sc name=”dialect” pl=”drewniana studnia”]drewnana studna[/sc].

We fleksji w Clp. rzeczowników rodzaju męskiego występuje końcówka -owiu, wymawiana jako -oziu, -ochiu, -oju, np. [sc name=”dialect” pl=”dzieciakowi”]dzieciakoziu, dzieciakochiu, dzieciakoju[/sc]. W Dlm. upowszechniła się końcówka -ów niezależnie od rodzaju, np. [sc name=”dialect” pl=”zup”]zupów[/sc], a w Clm. -am, także realizowana jako -a^om, np. [sc name=”dialect” pl=”ludziom”]ludzia^om[/sc], [sc name=”dialect” pl=”psom”]psa^om[/sc]. Forma dwie bywa zastępowana przez dwa też w rodzaju żeńskim, np. [sc name=”dialect” pl=”dwie rodziny”]dwa rodziny[/sc].

W 1. osobie lm. czasu teraźniejszego i przeszłego współwystępują końcówki -my, -m, np. [sc name=”dialect” pl=”chodzimy”]chodzim[/sc], [sc name=”dialect” pl=”braliśmy”]bralim[/sc]. W 1. osobie lp. czasu przeszłego na wschodzie regionu pojawiają się formy analityczne, np. [sc name=”dialect” pl=”ja wiedziałem”]ja wjedzioł[/sc]. W 2. osobie lm. typowa jest końcówka -ta, np. [sc name=”dialect” pl=”niesiecie”]niesieta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nieśliście”]nieśliśta[/sc], natomiast -cie pełni funkcję grzecznościową, np. [sc name=”dialect” pl=”kobiety musiały”]Gdzie idziecie, babciu?.

Formy męskoosobowe typu chłopi zostały zastąpione przez niemęskoosobowe chłopy. W przymiotnikach i zaimkach utrwaliły się konstrukcje typu te dobre (chłopy), a w czasownikach – męskoosobowe formy odnoszące się do rodzaju niemęskoosobowego, np. kobjety musieli[/sc].

Spotyka się tu dwa przedrostki stopnia najwyższego przymiotnika: starszy na^o-/no-, np. [sc name=”dialect” pl=”najlepszy, najlepiej”]na^olepsy, nolepi[/sc], oraz nowszy na^oj-, np. [sc name=”dialect” pl=”najlepszy”]na^ojlepszy[/sc]. Charakterystyczne jest również odmienne niż w polszczyźnie ogólnej użycie przyimków bez i przez, np. [sc name=”dialect” pl=”przez tę wojnę”]bez to wojne[/sc].

Słownictwo gwar mazurskich jest bogate i różnorodne, silnie związane z dawnym życiem wiejskim, por. [sc name=”dialect” pl=”wiadro”]ceber[/sc], [sc name=”dialect” pl=”piec kuchenny”]masina[/sc], [sc name=”dialect” pl=”worek”]miech[/sc], [sc name=”dialect” pl=”płot”]plecianki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ziemniak”]bulwa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”źrebię”]kiziok[/sc], [sc name=”dialect” pl=”krowa”]klępa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”topola”]topo[/sc]. Ciekawe są także zapożyczone nazwy części ubioru, np. [sc name=”dialect” pl=”czapka”]mica[/sc], [sc name=”dialect” pl=”spódnica”]kitel[/sc], [sc name=”dialect” pl=”krawat”]ślips[/sc].