Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Mazowsze dalsze obejmuje północną część dialektu mazowieckiego – obszar nad środkową Narwią aż po granice z Mazurami, por. {http:/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/www.dialektologia.uw.edu.pl/cmsimg/image/mapy/mazowszedalsze.gif}. Gwary tego regionu zachowują starszy stan języka niż gwary Mazowsza bliższego. Wciąż obecne są tu archaiczne zjawiska fonetyczne i fleksyjne, choć ich zasięg maleje pod wpływem języka ogólnego.

Najbardziej rozpoznawalną cechą jest mazurzenie, czyli wymowa typu [sc name=”dialect” pl=”z Mazowsza”]z Mazowsa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”cztery”]ctery[/sc], oraz siakanie, np. [sc name=”dialect” pl=”szkapa”]śkapa[/sc]. Występuje też fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. teraz i, nicht nie znał.

Dawne samogłoski pochylone mają dziś różne realizacje: e jako eⁱ, y, np. [sc name=”dialect” pl=”brzeg”]brzyg[/sc], [sc name=”dialect” pl=”też”]tyż[/sc], o jako ó, o^u, np. [sc name=”dialect” pl=”mówi”]mo^uwji[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zrósł”]zro^us[/sc]. Natomiast pochylone a wymawiane jest jak w polszczyźnie ogólnej, por. gospodarz, i tylko w okolicach Broku realizowane jako a^o lub o, np. [sc name=”dialect” pl=”gada”]godo[/sc].

Samogłoska ę w środku i na końcu wyrazu jest na ogół wymawiana zgodnie ze stanem ogólnopolskim, np. [sc name=”dialect” pl=”wzięte”]wziente[/sc], [sc name=”dialect” pl=”tę wojnę”]te wojne[/sc], bywa też realizowana z podwyższeniem artykulacji, np.[sc name=”dialect” pl=”pięć”]pińć[/sc], [sc name=”dialect” pl=”węgla”]wyngla[/sc]. Samogłoska ą ma zwykle wymowę podwyższoną, np. [sc name=”dialect” pl=”sięgnąć”]siengnuć[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zwierzątko”]zwjerzuntko[/sc], a na końcu wyrazu często ulega odnosowieniu do -o lub -u, np. [sc name=”dialect” pl=”zimą”]zimo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”polską”]polsku[/sc].

Na Mazowszu dalszym zachowała się także podwyższona wymowa y, por. [sc name=”dialect” pl=”tyle”]tile[/sc], [sc name=”dialect” pl=”grykę”]grike[/sc], samogłoska i bywa realizowana z prejotacją, np. [sc name=”dialect” pl=”indyk”]jindyk[/sc], a o lub u z prelabializacją, np. [sc name=”dialect” pl=”owies”]^łowjes[/sc]. Typowe jest też zwężenie e, o przed spółgłoskami nosowymi, np. [sc name=”dialect” pl=”brony”]bruny[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kombajnem”]kombajnym[/sc]. W części wyrazów można zaobserwować przejście nagłosowych grup ra- > re- i ja- > je-, np. [sc name=”dialect” pl=”ramię”]remię[/sc], [sc name=”dialect” pl=”jagoda”]jegoda[/sc].

W obrębie spółgłosek charakterystyczna jest asynchroniczna wymowa p’, b’, w’, f’, m’, które przybierają postać pj, bj, wj, fj, mj lub pch’, bh’, wh’, fch’, mń, np. [sc name=”dialect” pl=”łapie”]łapchie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”miał”]mniał[/sc]. Utrzymuje się również twarda wymowa spółgłoski wargowej w’ w grupach typu św’, ćw’, dźw’, por. [sc name=”dialect” pl=”świat”]śwat[/sc], [sc name=”dialect” pl=”niedźwiedź”]niedźwedź[/sc], oraz realizacja końcówki Nlm. -ami jako -amy, np. [sc name=”dialect” pl=”wołami”]wołamy[/sc] lub, rzadziej, -ani, np. [sc name=”dialect” pl=”wołami”]wołani[/sc]. Do charakterystycznych elementów opisywanej gwary należy również twarda wymowa spółgłoski l’ w grupie li, np. [sc name=”dialect” pl=”lipa”]lypa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”palić”]palyć[/sc].

Z kolei spółgłoski k i g w grupach odpowiadających ogólnopolskim kie, gie, ki, gi lokalnie zachowują twardą realizację, np. [sc name=”dialect” pl=”młoteczkiem”]młoteckem[/sc], [sc name=”dialect” pl=”taki”]taky[/sc]. Warto również wspomnieć o miękkiej wymowie ch przed i, np. [sc name=”dialect” pl=”chyba”]chiba[/sc].

W zakresie fleksji ciekawa jest końcówka Clp. rzeczowników męskich -oju, np. [sc name=”dialect” pl=”koniowi”]konioju[/sc], [sc name=”dialect” pl=”synowi”]synoju[/sc], oraz Mslp. -e po zmazurzonych spółgłoskach dziąsłowych, np. [sc name=”dialect” pl=”na nożu”]na nozie[/sc]. W Dlm. i Mslm. przymiotników oraz zaimków przymiotnych występuje końcówka -eⁱch / -e^ych, np. [sc name=”dialect” pl=”o tanich”]o tanieⁱch[/sc], [sc name=”dialect” pl=”tych głupich”]te^ych głupieⁱch[/sc].

W czasowniku w 1. osobie lmn. zarówno w czasie teraźniejszym, jak i przeszłym może wystąpić końcówka –m, np. [sc name=”dialect” pl=”musimy”]musim[/sc], [sc name=”dialect” pl=”graliśmy”]gralim[/sc], oraz -wa, np. [sc name=”dialect” pl=”nosiliśmy”]nosiliźwa[/sc]. W 2. osobie lm. utrwaliła się końcówka dawnej liczby podwójnej -ta, por. [sc name=”dialect” pl=”idziecie”]idzieta[/sc]. Charakterystyczne jest też zastosowanie form męskoosobowych czasownika do niemęskoosobowych, por. [sc name=”dialect” pl=”baby poszły”]baby poszli[/sc], oraz zachowanie jednej formy liczebnika dwa we wszystkich rodzajach, np. [sc name=”dialect” pl=”dwie godziny”]dwa godziny[/sc].

Leksyka Mazowsza dalszego jest bogata i zróżnicowana. W codziennej gwarze funkcjonują dawne nazwy sprzętów i narzędzi: [sc name=”dialect” pl=”płyta kuchenna”]blat[/sc], [sc name=”dialect” pl=”patelnia”]skowroda[/sc], [sc name=”dialect” pl=”deski w wozie”]gnojówki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pałąk kosy”]kabłąk[/sc], [sc name=”dialect” pl=”płot pleciony z chrustu”]pletniak[/sc]. Równie ciekawe są określenia ludzi i ich cech: [sc name=”dialect” pl=”brudas”]brudal[/sc], [sc name=”dialect” pl=”leniuch”]legat[/sc], [sc name=”dialect” pl=”krzykacz”]krzyklak[/sc], a także ekspresywne formy opisujące zachowanie, np. [sc name=”dialect” pl=”je niezdarnie”]mamle[/sc].