Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Mazowsze bliższe obejmuje tereny nad Wieprzem oraz po obu stronach Wisły aż po okolice Płocka, por. {mapa 1 http:/home/klient.dhosting.pl/koncept404/migrart.you2.pl-aew3/public_html/www.dialektologia.uw.edu.pl/cmsimg/image/mapy/Mazowszeblizsze.gif}. Obszar ten, o starszym niż Mazowsze dalsze osadnictwie, rozwijał się pod silnym wpływem m.in. Warszawy, co sprawiło, że jego gwary są mniej archaiczne.

Lewobrzeżna część regionu wykazuje podobieństwa do gwar południowej i zachodniej Polski. Nie występuje tu przegłos ’e>’o, stąd mietła zamiast miotła czy biedro zamiast biodro. Wygłosowe -aj przechodzi w -ej, np. tutej, pożyczej, brak zaś typowego dla gwar mazowieckich przejścia śródgłosowego -ar w -er, czyli usłyszymy tu darł (nie: derł). Wynika to z dawnych kontaktów z Wielkopolską i Małopolską oraz napływu osadników z zachodu i południa, którzy przynieśli swoje zwyczaje oraz upowszechnili elementy swojego języka.

Najbardziej charakterystyczną cechą gwar Mazowsza bliższego jest mazurzenie, czyli zastępowanie sz, ż, cz, dż przez s, z, c, dz, np. [sc name=”dialect” pl=”warsztaty”]warstaty[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kasza gryczana”]kasa grycana[/sc]. Niekiedy pojawia się siakanie, czyli zastępowanie spółgłosek zmazurzonych miękkimi, np. [sc name=”dialect” pl=”żaba”]ziaba[/sc]. Panuje fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. jak jechał, [sc name=”dialect” pl=”sad matki”]sat matki[/sc].

W gwarach regionu zachowały się ślady dawnych samogłosek pochylonych: dawne a brzmi zwykle jak o, np. [sc name=”dialect” pl=”ptak”]ptok[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gada”]godo[/sc], e jak eⁱ, e^y, y^e lub i, y, np. [sc name=”dialect” pl=”bieda”]bie^yda[/sc], [sc name=”dialect” pl=”brzeg”]brzyg[/sc]), a o jak ó, np. góra.

Samogłoski nosowe mają liczne warianty. Samogłoska ę zwykle brzmi zgodnie ze stanem ogólnopolskim, rzadziej ma artykulację szeroką, np. [sc name=”dialect” pl=”urzędach”]urzandach[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kępa”]kampa[/sc], lub podwyższoną, np. [sc name=”dialect” pl=”napędzany”]napyndzany[/sc], [sc name=”dialect” pl=”węgla”]wyngla[/sc]. Samogłoska ą bywa realizowana z podwyższeniem artykulacji, por. [sc name=”dialect” pl=”kwitnąć”]kwitnuńć[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kąkol”]kunkol[/sc], a w wygłosie z zanikiem nosowości jako -o lub -u, por. [sc name=”dialect” pl=”mają”]majo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pod figurą”]pod figuru[/sc].

Spotyka się przejście ra- w re-, np. [sc name=”dialect” pl=”ramię”]remię[/sc], oraz ja- w je-, np. [sc name=”dialect” pl=”jaki”]jeki[/sc]. Występuje też brak przegłosu (’ě > ’a), stąd [sc name=”dialect” pl=”śniadanie”]śniedanie[/sc] czy [sc name=”dialect” pl=”spowiadać”]spowiedać[/sc]. Samogłoska e przed spółgłoską nosową może być wymawiana szeroko, np. [sc name=”dialect” pl=”jęczmienna”]jęczmianna[/sc], lub wąsko, jak w [sc name=”dialect” pl=”sierpem”]sierpym[/sc], co jest skorelowane z realizacją ę. Pojawiają się prejotacja, por. [sc name=”dialect” pl=”inna”]jinna[/sc], i prelabializacja, por. [sc name=”dialect” pl=”obiad”]^łobiad[/sc], [sc name=”dialect” pl=”umył”]^łumył[/sc].

W grupach św’, ćw’, dźw’ występuje twarda wymowa spółgłoski wargowej w’, np. [sc name=”dialect” pl=”świnie”]śfynie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ćwiartka”]ćwartka[/sc]. W końcówce Nlm. rzeczowników -ami twardnieje spółgłoska m’, np. [sc name=”dialect” pl=”sierpami”]sierpam[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kołkami”]kołkamy[/sc]. Twarda wymowa dotyczy też spółgłoski l’ w grupie li, np. [sc name=”dialect” pl=”kliny”]klyny[/sc] i [sc name=”dialect” pl=”lis”]lys[/sc].

Spółgłoski k i g mają zwykle miękką wymowę w grupach kie, gie, ki, gi, lecz spotyka się też ich twarde realizacje, np. [sc name=”dialect” pl=”drugie”]druge[/sc], [sc name=”dialect” pl=”okienko”]okenko[/sc]. Przed ę głoski te mogą być wymawiane twardo albo ulegać zmiękczeniu, np. [sc name=”dialect” pl=”matkę”]matkie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drogę”]drogie[/sc]. Czasem pojawia się też miękka wymowa ch przed i, np. [sc name=”dialect” pl=”chyba”]chiba[/sc].

Fleksja Mazowsza bliższego zawiera również wiele osobliwości. W Clp. rzeczowników męskich często używa się końcówki -oju, np. [sc name=”dialect” pl=”synowi”]synoju[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mężowi”]mężoju[/sc]. W Dlm. końcówka -ów pojawia się także w rzeczownikach niemęskich, np. [sc name=”dialect” pl=”z nóg”]z nogów[/sc], [sc name=”dialect” pl=”świń”]śwyniów[/sc].

W Nlp. i Mslp. oraz w Clm. i Nlm. przymiotników i zaimków spotyka się końcówki -em lub -e^ym w lp. oraz -emy lub -e^ymy w lm., np. [sc name=”dialect” pl=”ze wszystkimi”]ze wszystkiemi[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przede wszystkim”]przede wszystkiem[/sc].

W czasownikach w 1. os. lm. w cz. teraźniejszym oraz przeszłym występuje końcówka -m, np.[sc name=”dialect” pl=”musimy”]musim[/sc], [sc name=”dialect” pl=”poszliśmy”]poślim[/sc], rzadziej pojawia się tu -wa, np. [sc name=”dialect” pl=”idziemy”]idziewa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”byliśmy”]byliźwa[/sc]. W 2. os. lm. zarówno w cz. teraźniejszym i przeszłym, jak i w trybie rozkazującym zamiast ogólnopolskiej końcówki -cie używa się -ta, np. [sc name=”dialect” pl=”niesiecie”]niesieta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nieśliście”]nieśliśta[/sc]. W gwarze Mazowsza bliższego nie ukształtowała się kategoria męskoosobowości taka jak w języku ogólnym – mówi się te dobre chłopy kosiły w miejscu ci dobrzy chłopi kosili.

Często używa się rzeczowników zakończonych na -ak na oznaczenie istot młodych, np. dzieciak, prosiak, źrebak. W bezokolicznikach występuje przyrostek -ić zamiast -eć, więc mówi się siedzić czy pomyślić. Czasami też przyimki bez i przez stosowane są wymiennie, np. bez dwadzieścia w znaczeniu przez dwadzieścia.

Słownictwo Mazowsza bliższego również ma swój wyjątkowy charakter – mówi się baźki na szyszki, ciućki na skwarki, dychawa na osobę kaszlącą, a gluty to po prostu sople. Inne ciekawe określenia to prosiak – łydka, ćma – ciemna noc czy zapieka – ktoś dokuczliwy.