Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwary zachodniolubelskie zajmują w przybliżeniu obszar Wyżyny Lubelskiej. Obejmują pas od Puław i Lubartowa na północy po Biłgoraj i Stalową Wolę na południu, a zachodnią granicę regionu stanowi dolina Wisły. Główne miasta to Lublin, Kraśnik i Janów Lubelski, zob. mapa 1: Zasięg i podział gwarowy Lubelszczyzny zachodniej.

Obszar ten to północno-wschodnie peryferie dialektu małopolskiego, dlatego z cechami małopolskimi stykają się tu cechy mazowieckie oraz wpływy wschodniosłowiańskie – ukraińskie.

Tak jak dialekt mazowiecki, gwary zachodniolubelskie cechuje fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. jak_jeden drugiego, [sc name=”dialect” pl=”jakiś obiad”]jakiś_^łobiad[/sc]. Zgodnie z dialektem małopolskim i mazowieckim występuje tu mazurzenie (choć współcześnie ta cecha cofa się, ponieważ – jako wyrazista – jest często wyśmiewana), np. [sc name=”dialect” pl=”na oczach”]na ^łocach[/sc], [sc name=”dialect” pl=”jeszcze”]jesce[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pierożki”]pirozki[/sc]. W formie [sc name=”dialect” pl=”nas”]nasz[/sc], powszechnej w wielu gwarach, występuje wymowa hiperpoprawna (tzw. szadzenie) na skutek unikania mazurzenia.

Dawne o pochylone jest realizowane jak w polszczyźnie ogólnej, np. nierówno, pójść, a e pochylone jako i lub y, np. [sc name=”dialect” pl=”chleb”]chlib[/sc], [sc name=”dialect” pl=”biedne”]bidne[/sc], [sc name=”dialect” pl=”rzeka”]rzyka[/sc]. Dawne a pochylone na północnym wschodzie przeważnie zlało się z a jasnym, np. [sc name=”dialect” pl=”oblałam”]ublałam[/sc], na pozostałym obszarze wymawia się je jako o lub czasem a^o, np. [sc name=”dialect” pl=”nie wiedział”]nie wjedzioł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”buraki”]buroki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ja”]jo[/sc].

Pod wpływem sąsiedztwa wschodniosłowiańskiego w gwarach zachodniolubelskich, zwłaszcza w ich wschodniej części, słyszymy tzw. „śpiewną wymowę”, czyli akcent kresowy. Polega on na silniejszym przycisku samogłosek akcentowanych, niż to ma miejsce w polszczyźnie ogólnej. Jednocześnie samogłoski nieakcentowane są wymawiane nieco słabiej, czego rezultatem bywa zmiana barwy niektórych z nich: e nieakcentowane może zamieniać się w i lub y, np. [sc name=”dialect” pl=”na piechotę”]na pichote[/sc], [sc name=”dialect” pl=”w pudełeczku”]w pudyłeczku[/sc], a o – w u, np. [sc name=”dialect” pl=” kotuniu kochany”]kutuniu kuchany[/sc], [sc name=”dialect” pl=”z początku”]z puczątku[/sc].

Na wschodzie regionu zdarzają się też inne cechy powstałe lub utrzymane pod wpływem sąsiedztwa wschodniosłowiańskiego, jak miękka wymowa l, np. [sc name=”dialect” pl=”lokal”]liokal’[/sc], czy przedniojęzykowo-zębowa wymowa ł, np. złoty.

Jak w całej wschodniej Polsce, nosowe ą na końcu wyrazów jest realizowane jako o, np. [sc name=”dialect” pl=”się śmieją”]sie śmiejo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”z tą kanką”]z to kanko[/sc], lub – rzadziej – jako u, np. [sc name=”dialect” pl=”pójdą”]pójdu[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ze swoją siostrą”]ze swoju siostru[/sc].

Inne charakterystyczne cechy wymowy na zachodniej Lubelszczyźnie to np.:

• różne zmiany barwy samogłosek y, i przed spółgłoskami l, ł w cz. przeszłym, np. [sc name=”dialect” pl=”byli”]beli[/sc], [sc name=”dialect” pl=”było”]beło[/sc] lub [sc name=”dialect” pl=”był”]buł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pił”]piuł[/sc];
• asynchroniczna (rozłożona) wymowa spółgłosek wargowych miękkich, np. [sc name=”dialect” pl=”piechotą”]pjechotu[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mieli”]mnieli[/sc];
• podwajanie spółgłosek s, ś, sz pomiędzy dwiema samogłoskami, np. [sc name=”dialect” pl=”dosyć”]dossyć[/sc], [sc name=”dialect” pl=”powieszę”]powieszsze[/sc];
• mazowieckie mieszanie połączeń ke, ge z kie, gie, np. [sc name=”dialect” pl=”w kieszeniach”]w keszeniach[/sc].

Występuje tu częściowy zanik zróżnicowania na formy męskoosobowe (takie jak chłopi, wysocy, chodzili) i niemęskoosobowe (takie jak chłopy, wysokie, chodziły), np. [sc name=”dialect” pl=”muzykanci grali”]muzykanty grały[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ci bogaci gospodarze nie uważali (nie szanowali) tego biednego”]te bogate gospodorze nie uważały tego bidnego[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ci goście wiedzieli”]te goście wiedziały[/sc].

Na Lubelszczyźnie zachodniej spotkamy zarówno słownictwo małopolskie, jak i mazowieckie, a także to pochodzenia wschodniosłowiańskiego (zob. mapa nr 2: Stopnie zagęszczenia wyrazów pochodzenia małopolskiego na Lubelszczyźnie wg Haliny Pelcowej i mapa nr 3: Stopnie zagęszczenia wyrazów wschodniosłowiańskich na Lubelszczyźnie wg Haliny Pelcowej.

Z leksyki pochodzenia małopolskiego można wymienić np. [sc name=”dialect” pl=”igły drzew iglastych”]szpilki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”chaber”]bławat[/sc], [sc name=”dialect” pl=”szczyt dachu”]kalenica[/sc], [sc name=”dialect” pl=”córka”]dziewka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”jeżyny”]dziady[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sufit”]powała[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mżawka”]morka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”snop pokrywający kopkę snopków na polu”]chochoł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”źródło”]stok[/sc].

Z kolei wyrazy pochodzenia mazowieckiego, które sięgają aż tu, to [sc name=”dialect” pl=”deski przybite do belek pułapu”]podsufitka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sufit”]pułap[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wilga”]wywilga[/sc], [sc name=”dialect” pl=”szron”]szadź[/sc] i [sc name=”dialect” pl=”igły drzew iglastych”]kolki[/sc].

Można wymienić także wyrazy, które łączą ten obszar z terenami Polski wschodniej: [sc name=”dialect” pl=”ciasto weselne”]korowaj[/sc], [sc name=”dialect” pl=”szczyt dachu”]wierzch[/sc], [sc name=”dialect” pl=”boczna połać dachu”]przyczołek[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gryka”]reczka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”czeremcha”]smeredyna i czeremcha[/sc].