Gwarą lubawską posługują się mieszkańcy terenów od Lubawy i okolic w stronę Szenwałdu, Kozłowa, następnie przez Szynkowo, Szczukę i Brodnicę na południu oraz po Marcinkowo i Tułodzieje na północnym wschodzie. Na północy styka się ona z gwarą ostródzką, na południu – z grudziądzką. Region leży nad rzeką Drwęcą, w pobliżu dwóch parków krajobrazowych. Jej wyjątkowość wynika z burzliwej historii tych ziem.

Kształtowała się ona od XIII wieku na terenach wcześniej zamieszkanych przez pogańskie plemiona pruskie w wyniku napływu osadników z Mazowsza i ziemi chełmińskiej. Na miejscu przeważał język niemiecki i ślady pruskie, a nowi mieszkańcy „nałożyli” na tę mieszankę swoją polszczyznę. Gwara jest klasyfikowana jako jeden z nowszych dialektów mieszanych, w którym splatają się cechy mazowieckie, wielkopolskie, a nawet wpływy języka niemieckiego i kaszubskiego. W dzisiejszych opisach dialektologicznych gwary lubawskie zaliczamy do dialektu mazowieckiego, choć Zenon Sobierajski włączał je do dialektu wielkopolskiego. Ze względu na cechy typowe tej gwary, wspólne z innymi gwarami regionu, tworzy ona wraz z nimi tzw. pas północnopolski.

Współcześnie gwara nie jest już w powszechnym użyciu, choć wciąż można ją usłyszeć w mowie starszego pokolenia, zwłaszcza na wsi. Jej cechy zachowały się najsilniej w warstwie fonetycznej (wymowie) oraz w słownictwie. Próbą ocalenia tego językowego dziedzictwa są teksty Bernarda Jacka Standary (1934–2014) – pisane gwarą lubawską „Gawędy Klimka z Dybzaka”.

Najbardziej charakterystyczną cechą, która odróżnia gwarę lubawską od większości gwar mazowieckich, jest brak mazurzenia. Zamiast niego występuje sziakanie, czyli mieszanie szeregów ś, ź, ć, dź z sz, ż, cz, dż, przez co powstają zmiękczone dziąsłowe spółgłoski pośrednie, w zapisie sz’, ż’, cz’, dż’, np. [sc name=”dialect” pl=”się”]sz’e[/sc], [sc name=”dialect” pl=”musieliśmy”]muszielim[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ziemniaki”]żiemniaki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dwanaście”]dwanaszczie[/sc] itd.

Fonetyka międzywyrazowa w gwarze jest nieudźwięczniająca. W praktyce oznacza to, że zawsze spółgłoska na końcu poprzedniego wyrazu jest wymawiana bezdźwięcznie, gdy drugi wyraz zaczyna się od samogłoski lub od spółgłoski półotwartej, np. [sc name=”dialect” pl=”nawóz nie jest zdrowy”]nawós nie jes zdrowy[/sc].

Gwara lubawska zachowała wiele cech wymowy samogłosek typowych dla dialektu mazowieckiego. Jedną z nich są samogłoski pochylone, czyli dawne e oraz o wymawiane w specyficzny sposób. Pochylone e może brzmieć jak y lub i, np. [sc name=”dialect” pl=”dłużej”]dłuży[/sc], a pochylone o jako dźwięk pośredni między o a u (o^u), np. [sc name=”dialect” pl=”w domu”]w doumu[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kombajny”]koumbajny[/sc], [sc name=”dialect” pl=”słoma”]słóma[/sc].

Samogłoski nosowe nie zawsze brzmią jak w języku ogólnopolskim. Przed spółgłoskami szczelinowymi (jak s, z, f, w) nosowość jest zachowana, podobnie jak w języku ogólnym, np. [sc name=”dialect” pl=”wąski”]wąski[/sc], lub dochodzi do zaniku nosowości, np. [sc name=”dialect” pl=”sąsiadem”]sz’uszadeym[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mięska”]mieska[/sc]. Na końcu wyrazu ą traci swoją nosowość i jest wymawiane jako o lub u, np. [sc name=”dialect” pl=”mają”]majo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”idą”]idu[/sc]. W środku wyrazu przed spółgłoskami zwartymi (jak p, b, t, d) samogłoski nosowe wymawia się asynchronicznie, czyli rozdzielając je na dwie części, np. [sc name=”dialect” pl=”łąka”]łounka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pięć”]pińć[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pęk”]pynk[/sc].

Jedną z ciekawszych cech wymowy jest zanik różnicy między i a y, które wymawia się tak samo, np. [sc name=”dialect” pl=”warzywo”]warz’iwo[/sc]. Twardo wymawia się też spółgłoski k’, g’, które w języku ogólnym są zmiękczone, np. [sc name=”dialect” pl=”kierownicę”]kerownice[/sc]. Obserwujemy również stwardnienie w’ w grupach po ś, ź, ć, dź: [sc name=”dialect” pl=”świnia”]szwynia[/sc]. Czasem dochodzi też do podwojenia spółgłoski n, np. [sc name=”dialect” pl=”wełniany”]wełnianny[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drewniana”]drewianna[/sc].

W słowotwórstwie i fleksji gwary lubawskiej widać silne wpływy mazowieckie. Do najbardziej charakterystycznych cech należą:

• wykorzystywanie sufiksu -ak do tworzenia nazw młodych zwierząt, np. [sc name=”dialect” pl=”kurczę”]kurczak[/sc], [sc name=”dialect” pl=”prosię”]prosiak[/sc];
• brak rozróżnienia na formy męskoosobowe i niemęskoosobowe w lm., np. [sc name=”dialect” pl=”adwokaci”]adwokaty[/sc], [sc name=”dialect” pl=”maszyny były”]masziny byli[/sc];
• stosowanie archaicznej końcówki -m w 1. os. lm. cz. przeszłego, np. [sc name=”dialect” pl=”robiliśmy”]robilim[/sc];
• relikty liczby podwójnej w 2. os. trybu rozkazującego: [sc name=”dialect” pl=”jedźcie”]jedźta[/sc];
• używanie formy dwa dla rodzaju żeńskiego i nijakiego, np. [sc name=”dialect” pl=”dwie kury”]dwa kury[/sc].

Dla gwary tej charakterystyczna jest także dominacja końcówki -ów w Dlm. rzeczowników rodzaju żeńskiego i męskiego: [sc name=”dialect” pl=”obręczy”]obreńczów[/sc], [sc name=”dialect” pl=”potraw”]potrawów[/sc]. Zjawisko to ma charakter szeroki, tego rodzaju wymowa jest spotykana w wielu innych gwarach, niezależnie od ich przynależności dialektalnej.

Słownictwo gwary lubawskiej jest prawdziwą kopalnią unikatowych słów, które świadczą o jej mieszanym charakterze. Wiele z nich to zapożyczenia z języka niemieckiego pozostałe po okresie zaborów i kolonizacji, np. [sc name=”dialect” pl=”blaszany kubek”]stuf[/sc], [sc name=”dialect” pl=”placek drożdżowy”]kuch[/sc], [sc name=”dialect” pl=”cukier”]faryna[/sc], [sc name=”dialect” pl=”śniadanie”]firsztik[/sc]. Inne słowa są wspólne dla całego regionu północnej Polski, np. [sc name=”dialect” pl=”młócić”]draszować[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kowadło”]ambus[/sc], [sc name=”dialect” pl=”tam”]tamoj[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zaraz”]zara[/sc], [sc name=”dialect” pl=”tak”]jo[/sc].

Gwara lubawska, choć dziś zagrożona, pozostaje fascynującym świadectwem historii regionu i dowodem na językową różnorodność Polski.