Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwara łowicka obejmuje obszar byłego Księstwa Łowickiego i okolice, administracyjnie od dawna związane z Łowiczem, takie jak dawne dobra nieborowskie (dziś gmina Nieborów). Księżacy wyróżniają się nie tylko gwarą, lecz także ciekawą kulturą ludową, tj. obyczajami, obrzędami, barwnym strojem, sztuką, budownictwem itp.

Gwara łowicka powstała na styku dialektów: mazowieckiego, małopolskiego i wielkopolskiego i dlatego różnie się ją określa. Jedni badacze zaliczają je do dialektu małopolskiego, inni do mazowieckiego; podkreślają przy tym, że cechy mazowieckie są nowsze i ekspansywne, a małopolskie starsze i wycofujące się z gwary.

Gwary łowickie zachowują:

• mazurzenie, np. [sc name=”dialect” pl=”oszczędzał”]^łoscyndzoł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drożdżowy”]drozdzowy[/sc], które łączy je zarówno z Małopolską, jak i z Mazowszem;
• fonetykę międzywyrazową udźwięczniającą, jak w dialekcie małopolskim i wielkopolskim, np. [sc name=”dialect” pl=”pączków napiekły”]puncków napiekły[/sc], ale szerzy się też fonetyka nieudźwięczniająca z Mazowsza, np. [sc name=”dialect” pl=”też mi się należy”]tys mi sie nolezy[/sc].

Samogłoska pochylona á jako odrębny dźwięk pojawia się rzadko, zwykle wymawia się ją jako o, np. [sc name=”dialect” pl=”ziarnko”]ziorko[/sc], [sc name=”dialect” pl=”słyszałem”]słysołym[/sc], lub a jasne. Pochylone o zachowało się jako dźwięk pośredni między o i u, np. na ko^ułku, kołowro^ut. Inaczej niż w większości gwar é pochylone zrównało się z e jasnym, np. ser, mleko. Brak é pochylonego wyróżnia gwary łowickie spośród gwar polskich i przybliża je do języka ogólnego.

Samogłoski nosowe są wymawiane wąsko, czyli przed spółgłoskami szczelinowymi ę jako į (oznaczone tu jako i z „ogonkiem”) lub y nosowe (oznaczone tu jako y z „ogonkiem”), np. [sc name=”dialect” pl=”ciężki”]cįzki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gęsi”]gy̨si[/sc], a ą jako ų nosowe (u z „ogonkiem”): [sc name=”dialect” pl=”powąchać”]powųchać[/sc]. Przed innymi spółgłoskami ę brzmi in lub yn, np. [sc name=”dialect” pl=”przysięgę”]przysinge[/sc], [sc name=”dialect” pl=”między”]mindzy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kolędy”]kolyndy[/sc], ą jako un, um, np. [sc name=”dialect” pl=”się przyglądała”]sie przyglundała[/sc], w wygłosie jako -om, -um, np. [sc name=”dialect” pl=”z taką miłością żenią się”]z takom miłościom zyniom sie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”jesienią”]jesinium[/sc].

W sposób zwężony wymawia się też połączenia samogłosek e, o ze spółgłoskami m, m’, n, ń, np. [sc name=”dialect” pl=”z maleńkości”]z malińkości[/sc], [sc name=”dialect” pl=”cudeńka”]cudyńka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”weselem”]wesielym[/sc], [sc name=”dialect” pl=”z tej strony”]z ty stróny[/sc], [sc name=”dialect” pl=”jabłonce”]jabłónce[/sc].

Charakterystyczną cechą gwar łowickich jest rozszerzenie artykulacyjne samogłosek i, y przed ł, l widoczne szczególnie w formach czasownikowych, czyli przejście ił, ył, ił, yl>eł, el, np. [sc name=”dialect” pl=”wróżyły”]wrózeły[/sc], [sc name=”dialect” pl=”urobiły”]urobieły[/sc], [sc name=”dialect” pl=”było”]beło[/sc].

Stosunkowo częste są formy z brakiem przegłosu e > ’o, np. [sc name=”dialect” pl=”gniotły”]gnietły[/sc], [sc name=”dialect” pl=”rozbiorę”]rozbiere[/sc], sporadycznie ě > ’a, a więc formy z e na miejscu a po spółgłosce wargowej, np. [sc name=”dialect” pl=”wiatraki”]wietraki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wymiatały”]wymietały[/sc]. Pierwsze z tych zjawisk łączy Łowickie z Małopolską, drugie – z Mazowszem.

Z Mazowszem łączą też gwary łowickie w zakresie wymowy takie cechy jak:

• stwardnienie miękkiego m’ w końcówce -ami oraz w formach zaimków osobowych, np. [sc name=”dialect” pl=”kurami”]kuramy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”jak mi powiesz”]jak my powies[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przed nami”]przed namy[/sc];
• stwardnienie w’ w grupie św’, np. [sc name=”dialect” pl=”świniom”]śwyniom[/sc], i l’ w połączeniu li, np. [sc name=”dialect” pl=”śliwki”]ślywki[/sc];
• miękkie ch’ w grupie chy, np. [sc name=”dialect” pl=”pod pachy”]pod pachi[/sc];
• nieściągnięte formy czasowników typu stać, bać się, np. [sc name=”dialect” pl=”postały”]posztojały[/sc].

Inne cechy wymowy o różnym zasięgu, niektóre prawie ogólnogwarowe, to m.in.: labializacja o, u, np. [sc name=”dialect” pl=”okręcił”]^łobkryncił[/sc], [sc name=”dialect” pl=”obeszły”]^łobesły[/sc], [sc name=”dialect” pl=”umyć”]^łumyć[/sc], prejotacja przed a, i, np. [sc name=”dialect” pl=”Andrzeja”]Jandrzeja[/sc], [sc name=”dialect” pl=”inny”]jinny[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ustrojeły”]strojeły[/sc]; przejście wygłosowego -ej > -i/-y, np. [sc name=”dialect” pl=”dawniej”]downi[/sc], [sc name=”dialect” pl=”śmielej”]śmieli[/sc], [sc name=”dialect” pl=”od piątej godziny”]^łod piąty godziny[/sc]; oraz -aj > -ej w rozkaźniku, np. [sc name=”dialect” pl=”pogadaj”]pogodej[/sc]. Szerszy zasięg ma też rozpodobnienie grupy kt > cht, np. [sc name=”dialect” pl=”tektura”]dychtura[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ktoś”]chtoś[/sc].

W odmianie wyrazów wymienić można zjawiska o różnym zasięgu i stopniu rozpowszechnienia w gwarach polskich, m.in.:

• Nlm. rzeczowników z końcówką -amy (ze stwardnienia m’), np. chmuramy, z rodzynkamy, typowo mazowiecką i rozszerzającą się na przyległe tereny Małopolski;
• Dlm. rzeczowników z końcówką -ów niezależnie od ich rodzaju gramatycznego, np. [sc name=”dialect” pl=”jajek”]jojków[/sc], [sc name=”dialect” pl=”chałup”]chałupów[/sc];
• formy czasowników przedrostkowych od iść (idę) z rozszerzonym rdzeniem ńd, np. [sc name=”dialect” pl=”wyjdę”]wyńde[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przyjdzie”]przyńdzie[/sc]; typowe dla zachodniej Polski;
• formy dawnej liczby podwójnej, np. [sc name=”dialect” pl=”świętujecie”]świętujeta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wiecie”]wieta[/sc]; [sc name=”dialect” pl=”widzieliście”]widzieliśta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”chowajcie”]chowejta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pokłońcie się”]pokłońta się[/sc].

W cz. przeszłym w lm. uogólniły się formy na -ły niezależnie od rodzaju łączącego się z nimi rzeczownika, np. [sc name=”dialect” pl=”szli na oblewanie i chłopi, goście weselni”]sły za oblewką i chłopy, goście wesielne[/sc]; [sc name=”dialect” pl=”drużbowie to jeździli”]druzby to jeździeły[/sc].

Powszechny jest przyrostek -ok < -ak, np. [sc name=”dialect” pl=”zwierzak/zwierzę”]zwierzok[/sc], [sc name=”dialect” pl=”źrebak/źrebię”]źrebok[/sc] i liczebnik dwa z rzeczownikami wszystkich rodzajów, np. [sc name=”dialect” pl=”dwie świnie”]dwa świnie[/sc].

Bardzo ciekawe jest słownictwo łowickie, np. [sc name=”dialect” pl=”wycinanki na belki pułapu i ściany”]kodry[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pokrywa na garnki”]przykrywatko[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zepsuć się – o narzędziach i sprzętach”]zliberować się[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dojrzały”]dostojały[/sc], [sc name=”dialect” pl=”szczaw”]kwośnik[/sc], [sc name=”dialect” pl=”małe pokrzywy”]zogafki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”prążki kolorowe w wełniakach księżackich”]bryngi, brunzki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”okazały, duży, ładny”]wyględny[/sc].