Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwary łęczyckie sami mieszkańcy określają jako leżące w Polsce centralnej, por. wypowiedź mieszkańca Dobrowa, wsi położonej na północno-wschodnim krańcu Łęczyckiego: Tu, w Polsce centralny żniwa każdy sprzontnył, a na zachodzie były żniwa wcześnij jag u nas. Wiedzą też, że na ich terenie, w Piątku, znajduje się geometryczny środek Polski. Podobnie określają te gwary językoznawcy, por. tytuł monografii Marii Kamińskiej, Gwary Polski centralnej, poświęconej gwarom dawnych ziem łęczyckiej i sieradzkiej.

Przynależność dialektalna gwar Łęczyckiego jest dyskusyjna, bo uznaje się je za należące do Małopolski (np. Kazimierz Nitsch, Stanisław Urbańczyk, Zdzisław Stieber, Eugeniusz Pawłowski) lub do Wielkopolski (Karol Dejna, Maria Kamińska). Stan ten ilustruje mapa nr 1: Łęczyckie (w granicach szesnastowiecznego województwa) na mapie dialektalnej Polski.

W gwarach łęczyckich występuje fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, np. [sc name=”dialect” pl=”jak orał”]jag oroł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nic nie robił”]nidz nie robił[/sc], [sc name=”dialect” pl=”siedem lat miałam”]siedym lad miałam[/sc], oraz w końcówkach fleksyjnych 1. os. lm. cz. przeszłego -źmy: mieszkaliźmy, porobiliźmy; to wspólna cecha dialektów wielkopolskiego i małopolskiego.

Z kolei druga z podstawowych cech różnicujących polskie dialekty – mazurzenie – łączy gwary łęczyckie z Małopolską i Mazowszem. Dziś występuje rzadko i niekonsekwentnie, np. [sc name=”dialect” pl=”już”]juz[/sc], [sc name=”dialect” pl=”czegoś”]cegoś[/sc], [sc name=”dialect” pl=”jeszcze”]jesce[/sc]. Związek z mazurzeniem ma siakanie, czyli wymowa spółgłosek sz, ż jako ś, ź, np. [sc name=”dialect” pl=”żreć”]źryć[/sc], [sc name=”dialect” pl=”resztę”]reśte[/sc].

Dawne samogłoski długie e oraz a, czyli późniejsze samogłoski pochylone e, a, są wymawiane wąsko, czyli e jako i po spółgłoskach miękkich oraz y – po twardych, np. [sc name=”dialect” pl=”do śmiechu”]do śmichu[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drugiego”]drugigo[/sc], ale [sc name=”dialect” pl=”też”]tyż[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dobrego”]dobrygo[/sc]. Zwężona wymowa dotyczy też pochylonego a realizowanego jako o, np. [sc name=”dialect” pl=”ja”] jo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dziad”]dziod[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gospodarz”]gospodorz[/sc], [sc name=”dialect” pl=”miał”]mioł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”starsza”]starszo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drewniana”]drewniano[/sc].

W gwarach łęczyckich występuje wąska wymowa samogłosek nosowych, np. [sc name=”dialect” pl=”pękła”]pynkła[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pętało się”]pyntało sie[/sc], cecha rzadziej występuje w odniesieniu do samogłoski ą, np. [sc name=”dialect” pl=”piąty”]piunty [/sc], częściej wymawia się ą jak w polszczyźnie standardowej [sc name=”dialect” pl=”oglądać”]oglondać[/sc]. Ważną cechą łączącą Łęczyckie z Wielkopolską jest rozłożona wymowa wygłosowego -ą, np. [sc name=”dialect” pl=”bolą”]bolom[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dobrą”]dobrom[/sc].

Wśród cech łączących łęczyckie z Mazowszem są:

• przejście nagłosowego ra- > re– utrzymujące się w nielicznych wyrazach typu: [sc name=”dialect” pl=”radło”]redło[/sc], [sc name=”dialect” pl=”radlić”]redlić[/sc], [sc name=”dialect” pl=”radlina”]redlina[/sc] czy [sc name=”dialect” pl=”radzić”]redzić[/sc];
•  rzadka asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich, np. [sc name=”dialect” pl=”miałam”]mniałam[/sc], oraz związane z tą wymową stwardnienie spółgłoski wargowej, np. [sc name=”dialect” pl=”świństwo”]śwyństwo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kosami„]kosamy[/sc];
• mazowiecki przyrostek -ić w bezokolicznikach, np. [sc name=”dialect” pl=”wiedzieć”]wiedzić[/sc], [sc name=”dialect” pl=”polecieć”]polecić[/sc];
• na obszarach graniczących z Mazowszem archaiczna końcówka -m w 1. os. lm. cz. przeszłego, np. [sc name=”dialect” pl=”porośliśmy”]poroślim[/sc], [sc name=”dialect” pl=”byliśmy”]bylim[/sc].

W gwarach łęczyckich występują ponadto cechy typowe dla wielu gwar polskich takie jak:

• zwężona wymowa samogłosek e oraz a przed spółgłoskami nosowymi m, m’, n, ń, np. [sc name=”dialect” pl=”ten”]tyn[/sc], [sc name=”dialect” pl=”siedem”]siedym[/sc] oraz [sc name=”dialect” pl=”dam”]dom[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sam”]som[/sc];
• brak rozszerzenia artykulacyjnego w grupie ir, np. [sc name=”dialect” pl=”dopiero”]dopiro[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pierwszy”]piyrszy[/sc];
• zwężona wymowa samogłoski e w wygłosowej grupie -ej, po spółgłosce twardej do y, zaś po miękkiej – do i (rzadko y), np. [sc name=”dialect” pl=”głębiej”]głymbij[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mniej”]mnij[/sc], [sc name=”dialect” pl=”najwięcej”]najwięcyj[/sc];
• przejście wygłosowego -aj > -ej, np. [sc name=”dialect” pl=”dzisiaj”]dzisiej[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pchaj”]pchej[/sc];
• zachowanie dawnej końcówki liczby podwójnej -ta w 2. os. lm., np. [sc name=”dialect” pl=”słuchajcie”]słuchajta[/sc] czy [sc name=”dialect” pl=”wyście byli mądrzy jak cholera, tacy mądrzy byliście”]wyśta byli mądre jak cholera, takie mądre byliśta[/sc]; przykład poświadcza także częste w gwarach polskich odstępstwo od polszczyzny standardowej w zakresie kategorii męskoosobowości.

Wybrane wyrazy różniące się od polszczyzny standardowej to np.: [sc name=”dialect” pl=”ciasto zostawiane jako zakwas do następnego wypieku, też: bochenek chleba”]bułka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ugniatać”]duśdać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drewniane, zwykle okrągłe naczynie do zarabiania chleba”]dzieża/dzierża[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dużo, też: dobrze, ładnie, fajnie, świetnie”]galancie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”motyka do kopania kartofli”]graczka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”tylko”]ino[/sc], [sc name=”dialect” pl=”naczynie do robienia masła”]kierzynka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”duże, podłużne drewniane naczynie do zarabiania chleba”]kopańka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wspólne darcie pierza, też: poczęstunek po darciu pierza”]pierzok[/sc]. Poświadczają one obecność w gwarze zarówno specyficznej leksyki związanej z kulturą ludową, jak i archaizmów.