Gwara lasowska występuje na terenach dawnej Puszczy Sandomierskiej, w widłach Wisły i Sanu. Granice jej zasięgu wyznaczają miasta: Sandomierz, Tarnobrzeg i Mielec (na zachodzie), Dębica i Rzeszów (na południu), Leżajsk i Nisko (na wschodzie).

Nazwa Lasowiacy czy Lesiacy jest określeniem utworzonym nie przez badaczy, lecz przez samych mieszkańców Puszczy, którzy osiedli się dawno temu na tych terenach. W ten sposób podkreślili swój związek z lasem i przyrodą: „Las łociec nasz, my dzieci jigo, jidziewa do nigo”.

Grupą, która najsilniej wpłynęła za kulturę i język regionu, byli osadnicy z Mazowsza. Na terenach Puszczy Sandomierskiej osiedlali się również Niemcy, Żydzi, Rusini czy Tatarzy. O wielokulturowości okolicznych ziem świadczą nazwy takich miejscowości jak Mazury, Rusiny, Tatary.

Gwara lasowska to gwara mieszana i mocno zróżnicowana. Dialektologicznie należy do wschodniej części gwar Małopolski środkowej, ale silne są wpływy dialektu mazowieckiego (przyniesione przez osadników z północy) i słabsze z gwar pogranicza wschodniego.

Cechy charakterystyczne gwary lasowskiej to:

• mazurzenie, np. [sc name=”dialect” pl=”koszula”]kosula[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drożdżowe”]drozdzowe[/sc], [sc name=”dialect” pl=”czary”]cary[/sc];
• fonetyka międzywyrazowa: nieudźwięczniająca (na północy), por. [sc name=”dialect” pl=”raz na tydzień”]ros na tydziej[/sc], i udźwięczniająca (na południu), por. [sc name=”dialect” pl=”raz na tydzień”]roz na tydziej[/sc].

Samogłoski ścieśnione wymawiane są przeważnie jak odpowiadające im samogłoski wyższe. Pochyloną samogłoskę o artykułuje się często jak u, tak jak w polszczyźnie ogólnej: [sc name=”dialect” pl=”nóż”]nuz[/sc], [sc name=”dialect” pl=”góra”]gura[/sc]. Samogłoska ścieśniona a wymawiana jest jak o: [sc name=”dialect” pl=”dzisiaj”]dzisioj[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ładna”]ładno[/sc]. W miejscu samogłoski pochylonej e występuje i lub y: [sc name=”dialect” pl=”chleb”]chlyb[/sc], [sc name=”dialect” pl=”świeca”]świca[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nieść”]niść[/sc].

Kolejną właściwością gwary lasowskiej jest zróżnicowana wymowa nosówek. Może ją cechować:

• brak nosowości samogłosek ę i ą, np. [sc name=”dialect” pl=”będzie”]beʒ́e[/sc], [sc name=”dialect” pl=”piękne”]piekne[/sc], [sc name=”dialect” pl=”na siódmą”]na siódmo[/sc];
• zanik nosowości i jednoczesne ścieśnienie samogłosek: [sc name=”dialect” pl=”klękać”]klykać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gałązki”]gałuzki[/sc];
• wymowa rozłożona obu samogłosek nosowych, np.: [sc name=”dialect” pl=”wcięty”]wcie^ynty[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wyciąga”]wyciongo[/sc], której może towarzyszyć: przejście ą > oł: [sc name=”dialect” pl=”sąsiadka”]sołsiadka[/sc], przejście ę > an (czasem w a) wskazujące na szeroką artykulację nosówki przedniej: [sc name=”dialect” pl=”kolędy”]kolandy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pięknie”]piaknie[/sc], przejście ę > y(m), i(m): [sc name=”dialect” pl=”święty”]świnty[/sc] ilustrujące wąską wymowę ę, przejście ę > en > ej (dziś coraz rzadsze): [sc name=”dialect” pl=”pięć”]piejć[/sc];
• szeroka wymowa ę bliska a nosowemu: [sc name=”dialect” pl=”często”]czę^asto[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ręka”]rę^aka[/sc].

Spółgłoski protetyczne pojawiają się głównie przed samogłoskami o, u: [sc name=”dialect” pl=”od ognia”]^łot ^łognia[/sc], [sc name=”dialect” pl=”osiem”]^łosiem[/sc]. Prejotację można zaobserwować w nagłosie imion, np. Jagata, Jantek.

Dawniej do typowych cech gwary lasowskiej należało przejście ń > j: (ń ulegało uszczelinowieniu i denazalizacji), por. [sc name=”dialect” pl=”dzień”]dziej[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pomarańczowy”]pomarajcowy[/sc]. Dziś taka wymowa jest rzadka.

Wybrane zjawiska fonetyczne pochodzenia mazowieckiego to:

• występowanie twardej spółgłoski l w grupie li: [sc name=”dialect” pl=”uczyli”]ucyly[/sc], [sc name=”dialect” pl=”tablica”]tablyca[/sc];
• stwardnienie m’ w formie zaimka mi i w końcówce -ami: [sc name=”dialect” pl=”daj mi”]daj my[/sc],[sc name=”dialect” pl=”babami”]babamy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sznurkami”]sznurkamy[/sc];
• mieszanie k’ i k: [sc name=”dialect” pl=”bokiem”]boka^em[/sc], [sc name=”dialect” pl=”rękami”]rękia^emy[/sc].

Do cech fonetycznych pochodzenia małopolskiego należą np.:

• metateza w grupie źr, np. [sc name=”dialect” pl=”ujrzeć”]urzić[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pojrzeć”]porzić[/sc];
• przejście wygłosowego -ch > -k (dziś sporadyczne), np. [sc name=”dialect” pl=”po chałupach”]po chałupak[/sc], [sc name=”dialect” pl=”niech”]niek[/sc];
• brak przegłosu e > ’o, np. [sc name=”dialect” pl=”wiozło”]wiezło[/sc], [sc name=”dialect” pl=”giotło”]gnietło[/sc].

Na niektórych obszarach występowania gwary lasowskiej możemy usłyszeć: przedniojęzykowo-zębowe ł: [sc name=”dialect” pl=”kościoła”]kościoła[/sc], [sc name=”dialect” pl=”było”]było[/sc]; palatalne l’ nie tylko przed i: [sc name=”dialect” pl=”wesele”]wesel’e[/sc], [sc name=”dialect” pl=”korowole”]korowol’e[/sc]; dźwięczne h: [sc name=”dialect” pl=”haftka”]haftka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”herbata”]harbata[/sc].

Do zjawisk fleksyjnych typowych dla gwary lasowskiej zaliczamy: upowszechnienie się końcówki -ów w Dlm. rzeczowników bez względu na ich rodzaj: [sc name=”dialect” pl=”farb”]farbów[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nauczycieli”]nauczycielów[/sc]; zachowanie form pluralis maiestaticus: [sc name=”dialect” pl=”tata miał pszczoły”]tata miel’y pszczoły[/sc], [sc name=”dialect” pl=”takie podpłomyki mama upiekła”]takie podpłomyki mama upiekly[/sc]; uogólnienie niemęskoosobowych form cz. przeszłego: [sc name=”dialect” pl=”zamawiały, też zamawiali”]zamowiały[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zaczynały, też zaczynali”]zacynały[/sc].

U niektórych użytkowników słychać jeszcze dawną końcówkę czasownikową -wa w 1. os. lm. cz. teraźniejszego: [sc name=”dialect” pl=”gotujemy”]gotujewa[/sc] i końcówkę -śwa w 1. os. lm. cz. przeszłego: [sc name=”dialect” pl=”szliśmy”]śliśwa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”obwiązywaliśmy”]^łobwiązaliśwa[/sc], pochodzące z dawnej liczby podwójnej.

Lasowiacy zawsze lubili (i nadal lubią) posługiwać się zdrobnieniami, np.: rzeczowników: [sc name=”dialect” pl=”miseczka”]misecusia[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wianeczek”]wionecek[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kawałeczek”]kawałeczuś[/sc], przymiotników: [sc name=”dialect” pl=”bardzo biały”]bielusieńki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”bardzo cieniutki”]cieniuśki[/sc], przysłówków: [sc name=”dialect” pl=”cieplutko”]ciepleńko[/sc], [sc name=”dialect” pl=”cieniutko”]cienieńko[/sc].

W gwarze lasowskiej zachowało się jeszcze wiele dawnych wyrazów. Większość z nich dotyczy realiów wiejskich i odnosi się do życia rodzinnego, pracy, sprzętów i narzędzi, którymi niegdyś się posługiwano, dawnych strojów i obyczajów. Należą do nich np.: [sc name=”dialect” pl=”plotkować”]bojcyć[/sc], [sc name=”dialect” pl=”czysty”]chędogi[/sc], [sc name=”dialect” pl=”chwiać się”]chybotać się[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sztacheta, deska”]dronka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”biegnąć”]dyrdać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”karcić”]karentować[/sc], [sc name=”dialect” pl=”oczyścić, umyć”]oharużyć[/sc], [sc name=”dialect” pl=”podwinięta część spódnicy”]podołek[/sc], [sc name=”dialect” pl=”miotełka do pieca chlebowego”]pomiotło[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kredens”]szafarnia[/sc], [sc name=”dialect” pl=”łyżka drewniana”]warzocha[/sc] czy [sc name=”dialect” pl=”stara kobyła, ale również uciążliwy człowiek”]wręga[/sc].