Zasięg gwary podegrodzkiej (lachowskiej)
Gwarą podegrodzką (lachowską) mówią mieszkańcy wsi leżących na zachód od Nowego Sącza po Limanową, a jej nazwa pochodzi od miejscowości gminnej Podegrodzie położonej w centrum tego obszaru. Oboczna nazwa „gwara lachowska” nawiązuje natomiast do nazwy grupy etnograficznej zamieszkującej ten teren: Lachy Sądeckie.
Gwara podegrodzka to jedna z najciekawszych gwar Pasa Pogórza (zgodnie z nazwą wprowadzoną przez Stanisława Urbańczyka), poczynając od okolic Jasła na wschodzie po okolice Oświęcimia na zachodzie.
Cechy fonetyczne, czyli o wymowie Lachów Sądeckich
Zgodnie z dialektem małopolskim gwarę podegrodzką charakteryzuje fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, np. {jag urosło=jak urosło}, {tag jag=tak jak}, oraz mazurzenie, np. {jezdzono=jeżdżono}, {wysywony=wyszywany}, {wpuscało=wpuszczało}.
Podobnie jak większość gwar małopolskich rzadko zachowuje samogłoski pochylone (ścieśnione) á, é jako odrębne dźwięki, np. {daowni=dawniej}, {biyrzmowanie=bierzmowanie}, {zasieyw=zasiew}, {zaśpiywać=zaśpiewać}. Najczęściej utożsamiają się one z samogłoskami wyższymi, tj.: a z o, np. {kłowol=kowal}, {posecki=paseczki}, {wkłodało sie=wkładało się}, {cytoł=czytał}; e z y w każdej pozycji, np. {tyz=też}, {mlyko=mleko}, {rzyki=rzeki}, {dopiyro=dopiero}. Lepiej zachowuje się ó pochylone, które utrzymuje się jako dźwięk pośredni między o i u, często bliski u, np. {płodwórzu=podwórzu}, {b|łorówki=borówki}.
Najbardziej charakterystyczną cechą gwary lachowskiej jest wymowa samogłosek nosowych i grup samogłoska ustna e, a + spółgłoska nosowa, czyli grup eN, aN, jako o i oN. Jeszcze pół wieku temu ę wymawiano szeroko jako a nosowe, np. gamba, piantro, a ą tak jak w języku ogólnym: ząb, pasą. Dziś na skutek zlania się obu nosówek w ą i odnosowienia słyszymy najczęściej samogłoskę o (choć trochę odmienną od typowego o) na ich miejscu, por. {gałozi=gałęzi}, {doby=dęby}, {we wielko sobłoto=w Wielką Sobotę}, {świoty=święty}, {sosiedzi=sąsiedzi}, {łokrogłych=okrągłych}, {ploco=plączą}, {modlo sie=modlą się}.
Rozłożona wymowa samogłosek nosowych w wygłosie ą jako –om pojawia się jedynie w Nlp. rzeczowników żeńskich i ich określeń przymiotnikowo-zaimkowych: {tom maślonkom=tą maślanką}, {nowom słomom=nową słomą}, {kłosom=kosą}.
Jeśli samogłoska ustna e występuje przed m lub n, wymawia się ją wówczas jako o (on, om), np. {leconie=leczenie}, {grochom=grochem}, {palonisko=palenisko}, {jedon=jeden}, {wiom=wiem}, ale {ten=tyn). To samo słyszymy, gdy a poprzedza m, n, np. {lnione=lniane}, {komieni=kamieni}, {śniodonie=śniadanie}; też w końcówce Nlm. rzeczowników -ami > -omi: {korolikomi=koralikami}, {gorkomi=garnkami}.
Podobnie przed ł samogłoskę e wymawia się jako o (eł > oł), np. {łosołki=osełki}, {wołna=wełna}, a y, i jako u (-ył, -ił > uł), np. {kłobuła=kobyła}, {jeździułem=jeździłem}, {włozuł=włożył}.
Inne cechy małopolskie to m.in. brak przegłosu e > ’o, np. {łociesone=ociosane}, {niesły=niosły}, {biero=biorą}, przejście wygłosowego -ch > –k w końcówkach fleksyjnych: {tyk kacek=tych kaczek}, {rozmaityk=rozmaitych} i częsty zanik słabo artykułowanego ch, np. {jeały=jechały}, {cioł=chciał}. Podwaja się też tu, jak w części Małopolski, spółgłoski s, ś: {lassach=lasach}, {wiyssało=wieszało}, {w leśsie=w lesie}.
Prawie ogólnogwarowa jest natomiast labializacja, np. {łuprawiano=uprawiana}, {łobiaod=obiad}, {łumioł=umiał}, {włozem=wozem}, {złorać=zorać}, {płole=pole}.
Uwagi o fleksji i słowotwórstwie
Typowe dla gwary podegrodzkiej są też takie zjawiska fleksyjne i słowotwórcze jak:
Uwagi o słownictwie
Interesujące jest słownictwo gwarowe, zwykle o szerszym zasięgu, np. {chodak=chłopak} i {dziopa=dziewczyna}, zdrobniale dziopka, {cyrnice=ostrężyny}, {kłóty=snopy omłóconej słomy}, {durknąć=uderzyć}, {urychtować=przygotować}, {usłuchnąć=posłuchać, być posłusznym}.
Gwara podegrodzka zachowuje się dość dobrze, choć wyraźnie widać duże zmiany w ostatnim półwieczu (m.in. w wymowie samogłosek nosowych i grup e, a + n, m).
