Kurpie to wyraźnie wyodrębniający się region etnograficzny i językowy północno-wschodniego Mazowsza. W szerszym ujęciu obejmuje obszar Puszczy Zielonej i Białej, w węższym – jedynie Puszczę Zieloną. Region leży w dorzeczu środkowej Narwi, między Orzycem a Pisą. Na północy graniczy z dawnym województwem olsztyńskim, a od południa wyznacza go Narew – od ujścia Pisy po ujście Omulwi, por. mapa. Gwara kurpiowska ukształtowała się pod wpływem osadnictwa mazurskiego z północy i mazowieckiego z południa, co tłumaczy jej wewnętrzne zróżnicowanie.

Gwara kurpiowska zachowuje dwie podstawowe cechy dialektu mazowieckiego: mazurzenie, np. [sc name=”dialect” pl=”nożyczki”]nozycki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przyjeżdżają”]przyjezdzajo[/sc], oraz fonetykę międzywyrazową nieudźwięczniającą, np. [sc name=”dialect” pl=”ksiądz ubiera”]ksiounc ubziera[/sc], [sc name=”dialect” pl=”też robił”]tys robził[/sc]. Występuje również siakanie, np. [sc name=”dialect” pl=”bursztyn”]burśtyny[/sc], [sc name=”dialect” pl=”różne”]róźne[/sc].

Na Kurpiach wyjątkowo dobrze zachowały się dawne samogłoski pochylone. Samogłoska a przybiera tu brzmienie pośrednie między a a o, np. [sc name=”dialect” pl=”kwiatków”]ksiaotków[/sc], [sc name=”dialect” pl=”jajka”]jaojka[/sc], lub całkowicie utożsamia się z o, np. [sc name=”dialect” pl=”dziewczaki”]dziewcoki[/sc]. Samogłoska e realizowana jest jako dźwięk pośredni między e a i albo i, np. [sc name=”dialect” pl=”chleba”]chleiba[/sc], [sc name=”dialect” pl=”śledź”]śleidź[/sc]. Z kolei o pochylone brzmi pomiędzy o a u, np. [sc name=”dialect” pl=”góra”]goura[/sc]. Zachowanie a pochylonego zbliża gwarę kurpiowską do gwar Mazowsza bliższego, odróżniając ją tym samym od Mazowsza dalszego, gdzie dźwięk ten zanikł i zlał się z a.

Wymowa samogłosek nosowych jest zróżnicowana. Charakterystyczna jest szeroka realizacja ę oraz grupy eN, np. [sc name=”dialect” pl=”przed progiem”]przed progam[/sc], [sc name=”dialect” pl=”rowerem”]roweram[/sc]. Już w okresie międzywojennym zauważano jednak różnice regionalne, np. Kurpie spod Myszyńca mówili [sc name=”dialect” pl=”będzie”]bańdzie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”piękny”]psiankny[/sc], a spod Turośli – [sc name=”dialect” pl=”będzie”]beńdzie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”piękny”]psienkny[/sc].

Samogłoska ą w śródgłosie bywa ścieśniona, np. [sc name=”dialect” pl=”ciągnik”]ciungnik[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wygląda”]wyglunda[/sc], a w wygłosie nosowość zanika, np. [sc name=”dialect” pl=”plotą”]ploto[/sc], [sc name=”dialect” pl=”na szóstą”]na szósto[/sc]. W formach przeszłych ęł, ęl, ął realizowane są jako en, on, np. [sc name=”dialect” pl=”zaczęli”]zaceni[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wzięło”]wzieno[/sc].

Do cech wspólnych z dialektem mazowieckim należą: zmieszanie samogłosek i oraz y, np. [sc name=”dialect” pl=”ryby”]riyby[/sc], [sc name=”dialect” pl=”skrzypki”]skrzipki[/sc], miękka wymowa grupy chy, np. [sc name=”dialect” pl=”łańcuchy”]łancuchi[/sc], [sc name=”dialect” pl=”na blachy”]na blachi[/sc], brak kontrakcji w formach czasownikowych, por. [sc name=”dialect” pl=”stałem”]stojałem[/sc], oraz przejście nagłosowego ja- > je-, np. [sc name=”dialect” pl=”jagodziniaku”]jegodziniaoku[/sc], ra- > re-, np. [sc name=”dialect” pl=”radził”]redził[/sc], i śródgłosowego -ar- > –er-, np. [sc name=”dialect” pl=”umarł”]umer[/sc], [sc name=”dialect” pl=”tarli”]terli[/sc].

Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech gwary jest asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich, np. [sc name=”dialect” pl=”robią”]robzio[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przypinają”]przypsinajo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”po kurpiowsku”]po kurpsiecku[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ziemia”]ziamnia[/sc]. Przy w’ i f’ może zanikać artykulacja wargowa, np. [sc name=”dialect” pl=”do wieczora”]do ziecora[/sc], [sc name=”dialect” pl=”potrafili”]potrasili[/sc]. Zjawisko to obejmuje także m’, np. [sc name=”dialect” pl=”pomieścić”]ponieścić[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kamienie”]kanienie[/sc]. W grupach św’, ćw’, dźw’ zachodzi stwardnienie w’, np. [sc name=”dialect” pl=”święconej”]śwenconeyj[/sc], [sc name=”dialect” pl=”światełka”]śwatełka[/sc].

W odmianie wyrazów występuje wiele cech wspólnych z innymi gwarami Mazowsza. W Clp. rzeczowników męskich pojawia się końcówka -oziu, np. [sc name=”dialect” pl=”księdzu”]księdzoziu[/sc], [sc name=”dialect” pl=”koniowi”]konioziu[/sc], a w Nlm. -ani, np. [sc name=”dialect” pl=”grabiami”]grabziani[/sc], [sc name=”dialect” pl=”saniami”]saniani[/sc]. W Dlm. upowszechniła się końcówka -ów niezależnie od rodzaju, np. [sc name=”dialect” pl=”trąbek”]trombków[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kolęd”]kolendów[/sc].

W 1. os. lm. cz. teraźniejszego i przeszłego występuje dawna końcówka -m, np. [sc name=”dialect” pl=”mówimy”]my móziem[/sc], [sc name=”dialect” pl=”robiliśmy”]robilim[/sc], a w 3. os. lmn. cz. przeszłego zakończenie -eli, np. [sc name=”dialect” pl=”siali”]sieli[/sc], [sc name=”dialect” pl=”lali”]leli[/sc].

W 2. os. lm. cz. przeszłego i trybu rozkazującego zachowała się archaiczna końcówka -ta z dawnej liczby podwójnej, znana z pieśni weselnej: Daliśta mnie dali, za kogośta chcieli, a teraz będzieta sami z niem siedzieli.

Słownictwo gwary kurpiowskiej wyróżnia ją spośród innych gwar Mazowsza. Typowe są m.in. wyrazy: [sc name=”dialect” pl=”indyczka”]gula[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kogut”]kur[/sc], [sc name=”dialect” pl=”miauczy”]beczy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sosna”]chójka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”biedronka”]gżegżółka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”tarka”]rejbaczka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”trzeć”]rejbować[/sc], [sc name=”dialect” pl=”spódnica”]kitel[/sc], [sc name=”dialect” pl=”skronie”]szpiki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”brzuch”]bełk[/sc], [sc name=”dialect” pl=”łydka”]łysta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”żebra”]reby[/sc] czy [sc name=”dialect” pl=”pisanki”]kruki[/sc].