Instytut Różnorodności językowej Rzeczpospolitej

Gwary krakowskie obejmują południowo-zachodnią część dialektu małopolskiego. Od zachodu graniczą z dialektem śląskim, od północy z gwarą sieradzką, a od wschodu z gwarami pogranicza Małopolski środkowej.

W ujęciu etnograficznym tereny te należały do Krakowiaków zachodnich (ludności zamieszkującej tereny na zachód po rzekę Przemszę, na północ po Szczekociny, na wschód po Jędrzejów, Miechów, Proszowice, Koszyce i Bochnię, na południe po Myślenice, Kalwarię Zebrzydowską i Wadowice).

W gwarach krakowskich przeważają właściwości dialektalne wspólne, choć zaznaczają się tu też pewne odrębności, zwłaszcza pomiędzy gwarami używanymi na obszarze leżącym na północ od Krakowa a gwarami na południu regionu. Widać w nich również rozchwianie systemu gwarowego (nawet u najstarszych użytkowników) pod wpływem języka ogólnopolskiego.

Zgodnie z dialektem małopolskim gwary krakowskie cechuje:

• fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, np. [sc name=”dialect” pl=”już musiała”]juz musiała[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dziś na jutro”]dziź na jutro[/sc];
• mazurzenie, np. [sc name=”dialect” pl=”zaczyniło się”]zacyniło się[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sznurki”]snurki[/sc]; badacze podkreślają jednak, że to zjawisko szybko zanika w gwarach krakowskich.

Samogłoski pochylone wymawiane są w następujący sposób:

• a pochylone realizowane jest jako dźwięk pośredni między a i o: [sc name=”dialect” pl=”gada”]ga^oda^o[/sc], [sc name=”dialect” pl=”umiera”]umiyra^o[/sc] lub jako o: [sc name=”dialect” pl=”gada”]godo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”umiera”]umiyro[/sc];
• e pochylone upodabnia się do y: [sc name=”dialect” pl=”grzech”]grzych[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mleko”]mlyko[/sc] lub i (rzadziej): [sc name=”dialect” pl=”wiesz”]wisz[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mleko”]mliko[/sc];
• o pochylone wymawia się jako dźwięk pośredni między o i u (ale bliższe u): [sc name=”dialect” pl=”osób”]oso^ub[/sc], [sc name=”dialect” pl=” mróz”]mro^uz[/sc]. Pojawiają się też realizacje zgodne z polszczyzną ogólną: [sc name=”dialect” pl=”osób”]osub[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mróz”]mruz[/sc].

Samogłoski nosowe w gwarach krakowskich realizowane są podobnie jak w języku ogólnopolskim, zarówno co do barwy, jak i rezonansu nosowego. Samogłoska ę w wygłosie traci nosowość, np. [sc name=”dialect” pl=”sobotę”]sobote[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zapaskę”]zopaske[/sc]. W śródgłosie ma wymowę rozłożoną en, em: [sc name=”dialect” pl=”święty”]świenty[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zęby”]zemby[/sc], czasem ścieśnioną do yn, ym: [sc name=”dialect” pl=”węgla”]wyngla[/sc]. W formach cz. przeszłego dochodzi do przejścia ę > eł > en, np. [sc name=”dialect” pl=”wzięła”]wziena[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zaczęli”]zaczeni[/sc]. Samogłoska ą w wygłosie traci nosowość i wymawia się ją jak o: [sc name=”dialect” pl=”chodzą”]chodzo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dobrą żonę”]dobro żone[/sc]. Na skutek wymowy rozłożonej może też być artykułowana jak om: [sc name=”dialect” pl=”tą palmą”]tom palmom[/sc]. Przed zwartymi samogłoska ą jest realizowana tak samo, czyli jako om, on, np. [sc name=”dialect” pl=”dziesiąta”]dziesionto[/sc], często też ścieśniona do um: [sc name=”dialect” pl=”na trąbce”]na trumbce[/sc].

Do cech charakterystycznych dla gwar krakowskich należą też uproszczenia grup spółgłoskowych. Najważniejsze z nich to: przejście trz > cz, strz > szcz, drz > dż, np. [sc name=”dialect” pl=”trzydzieści trzy”]czydzieści czy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”strzelać”]szczylać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drzewo”]dżewo[/sc], zanik ł w grupie chł-: [sc name=”dialect” pl=”chopok”]chopok[/sc], [sc name=”dialect” pl=”chłopy”]chopy[/sc], uproszczenia grupy spółgłoskowej –dł > -d: [sc name=”dialect” pl=”siadł”]siod [/sc], [sc name=”dialect” pl=”wszedł”]wszed[/sc].

Inne cechy fonetyczne typowe dla gwar Krakowskiego to m.in.:

• przejście wygłosowego –ch > –k (na zachodzie), np. [sc name=”dialect” pl=”płytkich”]płytkik[/sc], [sc name=”dialect” pl=”w lasach”]w lasak[/sc];
• labializacja samogłoski o: w nagłosie, np. [sc name=”dialect” pl=”oblać”]^łobloć[/sc], [sc name=”dialect” pl=”obiad”]^łobiod[/sc], i śródgłosie, np. [sc name=”dialect” pl=”koszyczek”]k^łoszycek[/sc];
• brak przegłosu e > ’o, np. [sc name=”dialect” pl=”się niosło”]sie niesło[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gniotły”]gnietły[/sc].

W gwarach krakowskich można zauważyć również inne cechy językowe (często wspólne dla wielu gwar dialektu małopolskiego). W omawianym regionie pojawiają się nieregularnie i z różnym stopniem intensywności. Większość z nich zanika pod wpływem języka literackiego. Są to:

• występowanie przyimka bez w miejscu przez: [sc name=”dialect” pl=”przez dwa dni”]bez dwa dni[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przez płot”]bez płot[/sc];
• zastępowanie przyimków w, z przez ze, we, np. [sc name=”dialect” pl=”w wodzie”]we wodzie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”z ziemi”]ze ziymi[/sc]; oboczność ta dotyczy w gwarach krakowskich także analogicznych przyimków typu: od/ode: [sc name=”dialect” pl=”od drogi”]ode drogi[/sc], przed/przede: [sc name=”dialect” pl=” przed wojną”]przede wojnom[/sc];
• końcówka –a zamiast –u w Dlp. rzeczowników r. m.: [sc name=”dialect” pl=”do lasu”]do lasa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”z tego boru”]z tego bora[/sc];
• końcówka –ów w Dlm. rzeczowników r. ż.: [sc name=”dialect” pl=”siedem brytfann”]siedem brytfannów[/sc];
• większa niż w języku ogólnym ruchomość końcówek w formach cz. przeszłego i trybu przypuszczającego: [sc name=”dialect” pl=”jak byłam”]jagem była[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nieraz się zapłakałam”]niera^ozem sie zapłakała[/sc];
• pluralis maiestaticus: [sc name=”dialect” pl=”babka była”]babka byli[/sc];
• archaiczne końcówki dawnej liczby podwójnej –wa, -ta w różnych formach czasownika, np. [sc name=”dialect” pl=”idziemy”]idziewa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”chodźcie”]chodźta[/sc].

Leksyka charakterystyczna dla gwar małopolskich jest różnorodna, często związana z domem i gospodarstwem: [sc name=”dialect” pl=”komora, spiżarnia”]kumora[/sc], [sc name=”dialect” pl=”szafka nocna”]nakastlik[/sc], [sc name=”dialect” pl=”obierać, np. ziemniaki”]skrobać [/sc], [sc name=”dialect” pl=”sito”]przetak[/sc], [sc name=”dialect” pl=”bydło”]gadzina[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sznurek”]powrósło[/sc]; ubiorem: [sc name=”dialect” pl=”rodzaj fartuszka zakładanego na spódnicę”]zopaska[/sc], [sc name=”dialect” pl=”spódnica”]kiecka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”koszula lniana”]płócienka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”chusta zakładana zimą”]jesionka[/sc]; obyczajami: [sc name=”dialect” pl=”przebierańcy chodzący po domach w Wielkanoc”]dziady, pośmieguście, śmigusznicy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gwóźdź, na którym wieszano poświęcone palmy”]palmerdyk [/sc] i inne, np.: [sc name=”dialect” pl=”dziewczyna”]dziołcha[/sc], [sc name=”dialect” pl=”piszczeć”]kwikać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”połapać”]pochytać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przeróżny”]rozmaity[/sc].