Wyróżniany przez etnografów obszar Krakowiaków wschodnich w dialektologii przynależy do zespołu gwar środkowomałopolskich. Gwary te funkcjonują na terenie położonym na wschód od Krakowa, rozciągającym się mniej więcej między linią Jędrzejów – Miechów – Proszowice – Koszyce – Brzesko na zachodzie a rzeką Czarną, Połańcem i Tarnowem na wschodzie. Sąsiadują z gwarami krakowskimi (od zachodu), kieleckimi (od północy), sandomierskimi (od zachodu) i podgórskimi (od południa).

Nie we wszystkich podziałach dialektalnych wyodrębnia się ten subregion. Często omawiany obszar gwarowy znajduje się w obrębie Małopolski środkowej, w jej części południowo-zachodniej, i wkracza nieco na obszar Pasa Pogórza.

Gwary pogranicza Małopolski środkowej i Pogórza mają obecnie stosunkowo mało elementów gwarowych. Większość z nich zanika pod wpływem języka ogólnego, co jest związane z sąsiedztwem Tarnowa, Krakowa i innych miast.

W gwarze Krakowiaków wschodnich występują cechy typowe dla dialektu małopolskiego:

• fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, np. [sc name=”dialect” pl=”od razu”]łod razu[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przyniósł nam”]przynióz nom[/sc];
• mazurzenie, np. [sc name=”dialect” pl=”wieczór”]wiecór[/sc], [sc name=”dialect” pl=”jeszcze”]jesce[/sc], [sc name=”dialect” pl=”włożyłam”]włozyam[/sc], które jest jednak nieregularne: [sc name=”dialect” pl=”koszyczek”]k^łoszycek[/sc]. Czasem pojawiają się formy z tzw. siakaniem, np. [sc name=”dialect” pl=”strasznie”]straśnie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”różnica”]róźnica[/sc].

Samogłoski pochylone zachowały się u Krakowiaków wschodnich i są realizowane podobnie jak w wielu innych gwarach małopolskich. Pochylone é wymawiane jest jak i lub y, np. [sc name=”dialect” pl=”drugiego”]drugigo[/sc], [sc name=”dialect” pl=”śpiewało się”]śpiwało sie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wodą się ich oblewało”]włodo sie ich obliwało[/sc]. Samogłoska pochylona á przechodzi w o: [sc name=”dialect” pl=”kwiatek”]kwiotek[/sc], [sc name=”dialect” pl=”starsza”]starso[/sc], [sc name=”dialect” pl=”teraz”]teroz[/sc]. Pochylone o jest realizowane jako dźwięk pośredni między o i u, np. [sc name=”dialect” pl=”dom”]do^um[/sc].

Samogłoski nosowe zachowują się następująco:

• nosówka ę wymawiana jest na ogół tak jak w języku ogólnym, tj. w wygłosie traci nosowość, np. [sc name=”dialect” pl=”chusteczkę się odziewało (zakładało)”]chusteczke sie odziwało[/sc]; w śródgłosie (przed spółgłoskami innymi niż szczelinowe) ma wymowę rozłożoną en, em, np. [sc name=”dialect” pl=”kolęda”]kolenda[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pędzelki”]pendzelki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dęby”]demby[/sc];
• nosowe ą ma wymowę rozłożoną om, on, np. [sc name=”dialect” pl=”młodą”]młodom[/sc], [sc name=”dialect” pl=”z matką”]z matkom[/sc], lub traci w wygłosie swoją nosowość, np. [sc name=”dialect” pl=”z tą różdżką”]z to rózcko[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wyjadą”]wyjado[/sc].

Gwary Krakowiaków wschodnich, podobnie jak inne gwary małopolskie, cechuje np.:

• silna labializacja samogłoski o (na początku i w środku wyrazów), np. [sc name=”dialect” pl=”obielił”]^łobiluł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”opowiadali”]^łopowiadali[/sc], [sc name=”dialect” pl=”roboty”]rob^łoty[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wodą”]w^łodo[/sc];
• brak przegłosu e > ’o: [sc name=”dialect” pl=”miotły”]mietły[/sc], [sc name=”dialect” pl=”brzozowe”]brzezowe[/sc];
• silne uproszczenia grup spółgłoskowych, m.in. trz > cz, strz > szcz, drz > dż, np. [sc name=”dialect” pl=”półtrzecia roku”]półczecia roku[/sc], [sc name=”dialect” pl=”do trzeciej”]do czeci[/sc], [sc name=”dialect” pl=”strzelał”]szczyloł[/sc];
• przejście wygłosowego –ej w –i/-y w stopniu wyższym przysłówków: [sc name=”dialect” pl=”później”]późni[/sc], [sc name=”dialect” pl=”lepiej”]lepi[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gorzej”]g^łorzy[/sc];
• przejście –ył-/-ił w –uł-, np. [sc name=”dialect” pl=”był”]buł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kupił”]kupiuł[/sc];
• redukcja spółgłoski ł w pozycji między dwiema samogłoskami np. [sc name=”dialect” pl=”robiłam”]robiam[/sc], [sc name=”dialect” pl=”byłam”]byam[/sc];
• rozpodobnienie grup typu kk > tk, np. [sc name=”dialect” pl=”miękki”]mietki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”lekki”]letki[/sc];
• wtórne e ruchome w przyimkach w, z, czyli wymowa typu: [sc name=”dialect” pl=”w wodzie”]we wodzie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”z sokiem”]ze sokiem[/sc].

Cechy fonetyczne typowe dla gwar Krakowiaków wschodnich, których brak u Krakowiaków zachodnich, to:

• wymowa o bliska e: [sc name=”dialect” pl=”chłop”]chłep[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dobre”]debre[/sc], [sc name=”dialect” pl=”do księdza”]de ksiendza[/sc];
• podwojenie spółgłosek s, ś w formach: [sc name=”dialect” pl=”do lasu”]do lassu[/sc], [sc name=”dialect” pl=”w lesie”]w leśsie[/sc];
• obecność twardego l w grupie li (cecha występująca w gwarach mazowieckich i w gwarze lasowskiej): [sc name=”dialect” pl=”grali”]graly[/sc], [sc name=”dialect” pl=”grywali”]grywaly[/sc];
• występowanie twardego -m w końcówce Nlm. rzeczowników i niektórych zaimków (cecha typowa dla Mazowsza i dla gwary lasowskiej): [sc name=”dialect” pl=”cepami”]cepamy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nimi”]niemy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”bronami”]bronamy[/sc];
• przejście –ń- kończącego sylabę > –j- (cecha typowa dla gwary lasowskiej): [sc name=”dialect” pl=”końmi”]kojmi[/sc], [sc name=”dialect” pl=”państwowy”]pajstwowy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”tańcował”]tejcowoł[/sc].

Do najważniejszych zjawisk obecnych w gwarach tego regionu należą m.in.:

• archaiczna końcówka -em w Nlp. przymiotników: [sc name=”dialect” pl=”żelaznym”]żelaznem[/sc], [sc name=”dialect” pl=”całym”]całem[/sc];
• relikty liczby podwójnej w przymiotnikach: [sc name=”dialect” pl=”własnymi”]własnyma[/sc] i czasownikach: [sc name=”dialect” pl=”byliśmy”]byliśwa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”idziemy”]idziewa[/sc];
• formy typu pluralis maiestaticus: [sc name=”dialect” pl=”tatuś malował”]tatuś malowali[/sc];
• formy męskoosobowe czasowników stosowane w odniesieniu do rzeczowników niemęskoosobowych: [sc name=”dialect” pl=”konie siekły”]konie siekli[/sc];
• przyrostek –ować w miejscu –iwać w bezokoliczniku: [sc name=”dialect” pl=”obsługiwać”]obsługować[/sc];
• dawna końcówka przymiotnika dzierżawczego: [sc name=”dialect” pl=”dywan tatusia”]dywan tatusiów[/sc].

Wyrazy występujące w gwarach Krakowiaków wschodnich są charakterystyczne dla wielu gwar małopolskich. Są to np.: [sc name=”dialect” pl=”otwór w piecu, przez który wkładano chleb”]czeluść[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gospodarstwo”]gospodarka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”snop siana lub słomy”]kopa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ten, który kopie ziemniaki”]kopiarz[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ubranie, strój”]wdzianie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zakładać jakąś część stroju, ubioru”]odziwać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”szary”]siwy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”brązowy”]bury[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przebieraniec, który chodził na zapusty”]zapuśniak[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ozdoby”]ozdóbki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kiedy”]wkej[/sc], [sc name=”dialect” pl=”obok”]kole[/sc].