Gwary kieleckie obejmują część Małopolski środkowo-północnej, ziemie między Wisłą i Pilicą, obszar dawnego województwa kieleckiego, a obecnie – świętokrzyskiego. Mają one kilka cech gwarowych odrębnych i bardzo wiele wspólnych z innymi gwarami małopolskimi.

Specyficzne fonetyczne i fleksyjne cechy językowe wyróżniające gwary kieleckie to:

• zatrata pierwotnej nosowości (denazalizacja) ę > e: [sc name=”dialect” pl=”ręka”]reka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gęś”]geś[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zęby”]zeby[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dębowa”]debowo[/sc], ą > o: [sc name=”dialect” pl=”książka”]ksiozka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”piąty”]pioty[/sc], [sc name=”dialect” pl=”rządzi”]rzodzi[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ząb”]zob[/sc];
• przestawka grup spółgłoskowych śr, źr: [sc name=”dialect” pl=”środa”]rsioda[/sc], [sc name=”dialect” pl=”źródło”]rźódło[/sc], [sc name=”dialect” pl=”lusterko”]przerziotko[/sc] i kt, dl: [sc name=”dialect” pl=”który”]tkóry[/sc], [sc name=”dialect” pl=”módl się”]móld się[/sc];
• zachowanie na północnym wschodzie Kieleckiego końcówki -wa w znaczeniu liczby podwójnej: [sc name=”dialect” pl=”poszliśmy”]pośliwa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wyjechaliśmy”]wyjechaliwa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”róbmy”]róbwa[/sc].

Zazwyczaj do cech językowych typowych dla gwar kieleckich zalicza się też częściowy lub całkowity zanik e ścieśnionego (é): ser, śnieg lub ser – [sc name=”dialect” pl=”śnieg”]śnig[/sc]; Kieleckie, a zwłaszcza Miechowskie, wykazują często brak é po spółgłoskach twardych: [sc name=”dialect” pl=”ser”]syr[/sc], [sc name=”dialect” pl=”też”]tyz[/sc], [sc name=”dialect” pl=”grzech”]grzych[/sc], podwajanie s, ś: [sc name=”dialect” pl=”boso”]bosso[/sc], [sc name=”dialect” pl=”w lesie”]w leśsie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wisi”]wiśsi[/sc], często z rozpodobnieniem tych spółgłosek: [sc name=”dialect” pl=”boso”]bosco[/sc], [sc name=”dialect” pl=”w lesie”]w leście[/sc].

Zgodnie z dialektem małopolskim charakteryzuje je:

• mazurzenie: [sc name=”dialect” pl=”szczekać”]scekać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drożdże”]drozdze[/sc]; spotyka się też wymowę sz, ż, cz jako ś, ź, ć: [sc name=”dialect” pl=”szpulka”]śpulka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”szlachetny”]ślachetny[/sc], [sc name=”dialect” pl=”szwagier”]śwagier[/sc], [sc name=”dialect” pl=”żaba”]ziaba[/sc], [sc name=”dialect” pl=”próżniak”]próźniok[/sc], [sc name=”dialect” pl=”czajnik”]ciajnik[/sc], [sc name=”dialect” pl=”cztery”]ćtery[/sc];
• udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa: [sc name=”dialect” pl=”ptaszeg mały”]ptoseg_mały[/sc], [sc name=”dialect” pl=”piędź lat”]pińdź_lot[/sc], widoczna także w śladach dawnej budowy złożonej wyrazów: [sc name=”dialect” pl=”mogliśmy”]mogliźmy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zjadłem”]zjodem[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zesiekłem”]zesiegem[/sc].

Gwarowymi odpowiednikami samogłosek ustnych a, o, e są ze względu na ich ścieśnioną wymowę samogłoski o, u, i/y: [sc name=”dialect” pl=”ptak lata”]ptok loto[/sc], [sc name=”dialect” pl=”koń”]kuń[/sc], [sc name=”dialect” pl=”słoma”]słuma[/sc], [sc name=”dialect” pl=”cień”]ciń[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mleko”]mliko/mlyko[/sc], [sc name=”dialect” pl=”brzeg rzeki”]brzyg rzyki[/sc].

Ważną cechą gwar kieleckich są labializacja: [sc name=”dialect” pl=”osa”]^łosa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”odejdź”]^łodejdź[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ucho”]^łucho[/sc] i prejotacja: [sc name=”dialect” pl=”idzie”]^jidzie[/sc], [sc name=”dialect” pl=”aptekarz”]^japtykorz[/sc], rozszerzenie artykulacyjne samogłosek i, y przed spółgłoskami półotwartymi: [sc name=”dialect” pl=”była”]beła[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pili”]pieli[/sc], [sc name=”dialect” pl=”firanka”]fieranka[/sc] czy twarda wymowa spółgłosek wargowych, pierwotnie miękkich, w 1. os. lp. czasowników typu: [sc name=”dialect” pl=”złapię”]złape[/sc], [sc name=”dialect” pl=”grzebię”]grzebe[/sc], [sc name=”dialect” pl=”złamię”]złame[/sc].

Inne cechy fonetyczne gwar kieleckich to: brak przegłosu e > ’o: [sc name=”dialect” pl=”biorę”]biere[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przyniosłam”]przyniesłam[/sc], [sc name=”dialect” pl=”miotła”]mietła[/sc], [sc name=”dialect” pl=”na wiosnę”]na wiesne[/sc] oraz wymowa on, en w czasie przeszłym obocznie do oł, eł: [sc name=”dialect” pl=”zaczął, zaczęła”]zacon, zacena[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wyjął, wyjęła”]wyjon, wyjena[/sc] obok [sc name=”dialect” pl=”zdjął, zdjęła”]zdjoł, zdjeła[/sc].

W zakresie fleksji gwarowej charakterystyczne cechy gwar kieleckich to:

• uogólniona końcówka –ów w Dlm. rzeczowników: [sc name=”dialect” pl=”zza desek”]zza desków[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wiader”]wiadrów[/sc], [sc name=”dialect” pl=”liści”]liściów[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kosiarzy”]kosiorzów[/sc];
• częstsza końcówka –a w Dlp. rzeczowników męskich: [sc name=”dialect” pl=”do wozu”]do woza[/sc], [sc name=”dialect” pl=”koło płotu”]koło płota[/sc];
• końcówka zerowa niektórych rzeczowników żeńskich w Mlp.: [sc name=”dialect” pl=”szosa”]szos[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kontrola”]kontrol[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kałuża”]kałuż[/sc], [sc name=”dialect” pl=”potrzeba”]potrzeb[/sc].

Rzeczowniki męskoosobowe w Mlm. przyjmują końcówki –y, –e oraz (po k, g) i: [sc name=”dialect” pl=”bracia”]braty[/sc], [sc name=”dialect” pl=”sąsiedzi”]sąsiady[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ojcowie”]łojce[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kupcy”]kupce[/sc], [sc name=”dialect” pl=”uczniowie”]ucznie[/sc]; [sc name=”dialect” pl=”strażacy”]strożoki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”robotnicy”]robotniki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wrogowie”]wrogi[/sc].

Spotyka się też formy dawnej rzeczownikowej odmiany liczebników: [sc name=”dialect” pl=”daj mi pięć ziemniaków”]dej mi z pięci źmioków[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dziesięciu Niemców szło”]z dziesięci Niemców sło[/sc] i relikty form liczby podwójnej czasowników: [sc name=”dialect” pl=”ciekajcie”]uciekojta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”idziecie”]idzieta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”poszliście”]pośliśta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”byliście”]byliśta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dajcie”]dejta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”weźta”]weźta[/sc].

W gwarach kieleckich utrzymuje się dawny przedrostek s-: [sc name=”dialect” pl=”zlewać”]ślewać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zrzucać”]srucać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zwijać”]swijać[/sc], ciekawe są formy zaimków i przysłówków typu: [sc name=”dialect” pl=”ktoś”]ktosik[/sc], [sc name=”dialect” pl=”więcej”]więcyk[/sc]; bezokoliczniki zakończone na –ić/-yć: [sc name=”dialect” pl=”widzieć”]widzić[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zajrzeć”]zajrzyć[/sc] i –uwać: [sc name=”dialect” pl=”malować”]maluwać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”posmarować”]posmaruwać[/sc].

W nielicznych przymiotnikach występuje przyrostek –ni w miejscu –ny: [sc name=”dialect” pl=”tylny”]tylni[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zeszłoroczny”]zesłorocni[/sc], [sc name=”dialect” pl=”żytny chleb”]żytni chleb[/sc], a w czasownikach zanika r- w przedrostku roz-: [sc name=”dialect” pl=”otworzyć”]^łoztworzyć[/sc], [sc name=”dialect” pl=”rozrzucać”]^łozrucać[/sc], [sc name=”dialect” pl=”rozporek”]^łozporek[/sc].

Typowe dla gwar kieleckich są także archaiczne formacje słowotwórcze od wyrażeń przyimkowych: [sc name=”dialect” pl=”zastodole ‘miejsce za stodołą’”]chodzić po zostodolu[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zapłocie ‘miejsce za płotem, droga; obejście’”]chodzić po zopłociu[/sc].

Do charakterystycznych cech składniowych gwar kieleckich należą:

• formy pluralis maiestaticus: [sc name=”dialect” pl=”Co tam ksiądz gadał na kazaniu?”]Co tam ksiądz godali na kozaniu?[/sc], [sc name=”dialect” pl=”Niech ona sobie tam podrzemie.”]Niech óni se tam podrzymio[/sc];
• zastępowanie form męskoosobowych formami niemęskoosobowymi: [sc name=”dialect” pl=”Chłopi wzięli się i tak szybko zesiekli tę łąkę.”]Chłopy wzieny się i tak szybko zesiekły te łoke[/sc];
• użycie przyimka bez w miejsce przez: [sc name=”dialect” pl=”przez lata”]bez lato[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przez czapki”]bez copki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”przez siteczko”]bez sitecko[/sc].

Interesująca jest leksyka regionalna, np. [sc name=”dialect” pl=”wychodzić za potrzebą na dwór”]dworować[/sc], [sc name=”dialect” pl=”niedojrzałe owoce”]guguły, gołegi, gołuchy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kluski z tartych ziemniaków nadziewane farszem”]kojboły, męcybuły, goły, pigoły, byki, byczki, bomby, bumbuny, kalmuki[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wymagające dużego nakładu pracy”]procne (pole)[/sc], [sc name=”dialect” pl=”człowiek samotny”]samozyjca[/sc], [sc name=”dialect” pl=”1. małe zwierzę po urodzeniu; 2. najmłodsze dziecko; 3. małe jajko kury”]wypierdek[/sc].