Dialekt mazowiecki to jedna z największych i najbardziej zróżnicowanych odmian polszczyzny gwarowej. Obejmuje Mazowsze właściwe, Mazury oraz gwary podlaskie i suwalskie. Jego terytorium sięga od Skierniewic i Sochaczewa na zachodzie po Sejny i Włodawę na wschodzie, od okolic Nidzicy, Szczytna i Giżycka na północy po Grójec, Garwolin i Radzyń Podlaski na południu. Wyróżnia się sześć głównych części tego dialektu: Mazowsze bliższe, Mazowsze dalsze, Kurpie, Mazury, Podlasie i Suwalszczyznę. W szerszym ujęciu włącza się też Warmię, Ostródzkie, Lubawskie i Łowickie, por. mapa. Granice między tymi obszarami nie są ostre gdyż cechy mazowieckie rozprzestrzeniły się w wyniku dawnych migracji ludności – na południowy wschód, w górę Wisły na obszary małopolskie, oraz na północny zachód, w dół Wisły ku Pomorzu, na tereny Chełmińskiego, Malborskiego, Kociewia, Kujaw, Krajny i Borów Tucholskich.

Dialekt mazowiecki wyróżniają dwie podstawowe cechy: międzywyrazowa fonetyka nieudźwięczniająca, np. [sc name=”dialect” pl=”pomóż mi”]pomósz mje[/sc], [sc name=”dialect” pl=”już należało”]jusz należało[/sc], oraz mazurzenie, czyli wymowa sz, ż, cz, dż jako s, z, c, dz, np. wjecór, ctery zamiast wieczór, cztery. Mazurzenia nie mają gwary wschodniego Podlasia i okolic Sejn oraz gwary warmińskie, ostródzkie i lubawskie, gdzie występuje sziakanie, np. [sc name=”dialect” pl=”szare siano”]sziare sziano[/sc], [sc name=”dialect” pl=”czarny cielak”]cziarny czielak[/sc].

Wymowa samogłosek pochylonych jest zróżnicowana. Samogłoska a jest wymawiana jako a^o lub o, np. [sc name=”dialect” pl=”zna”]zna^o[/sc], [sc name=”dialect” pl=”zagrał”]zagroł[/sc], ale na Mazowszu dalszym, Podlasiu i w Lubawskiem występuje wymowa ogólnopolska. Samogłoska e na większości obszaru jest realizowana wyżej, np. [sc name=”dialect” pl=”kolebka”]koleybka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”mleko”]mlyko[/sc], a w części Podlasia i w Łowickiem tak jak w języku ogólnopolskim. Z kolei o brzmi jak o^u w północnej części Mazowsza, a jako ó w południowej, np. [sc name=”dialect” pl=”żółty”]żo^ułti[/sc], [sc name=”dialect” pl=”dróżka”]dro^użka[/sc].

Inną charakterystyczną cechą dialektu jest podwyższanie y do i, np. [sc name=”dialect” pl=”a byli te”]a bili te[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wymyty”]wymity[/sc].

Samogłoska nosowa ę oraz e przed spółgłoską nosową są na Mazowszu bliższym, Kurpiach i na Warmii wymawiane szeroko jako an lub a, np. [sc name=”dialect” pl=”ciemne zęby”]ciamne zamby[/sc], na pozostałym obszarze może wystąpić wymowa wąska e^y lub i, np. [sc name=”dialect” pl=”więcej”]wjence^yj[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ciemne”]cimne[/sc].

Powszechne są tematy z e zamiast a (brak przegłosu), np. [sc name=”dialect” pl=”powiadać”]powiedać[/sc], oraz zleksykalizowane dziś przejście ja- w je- i ra- w re-, np. [sc name=”dialect” pl=”jabłko”]jebłko[/sc], [sc name=”dialect” pl=”rada”]reda[/sc], a także -ar- w -er-, np. derł, ter zamiast darł, tarł.  Na północy usuwa się e ruchome: [sc name=”dialect” pl=”krawiec”]krawc[/sc], szczególnie widoczne w nazwach miejscowych, por. do Mikołajk, do Suwałk.

Charakterystyczna jest asynchroniczna realizacja spółgłosek wargowych miękkich. Na Mazowszu bliższym i Podlasiu dominuje wymowa z j, np. [sc name=”dialect” pl=”piasta”]pjasta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wieczór”]wjecór[/sc], na Mazowszu dalszym pojawiają się realizacje typu [sc name=”dialect” pl=”piasta”]pchiasta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”miasto”]mniasto[/sc], a na Kurpiach i Mazurach [sc name=”dialect” pl=”pies”]psies[/sc], [sc name=”dialect” pl=”biały”]bziały[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ziemia”]ziemnia[/sc]. W wielu rejonach, występują wszystkie typy wymowy, często z zanikiem wargowości, np. [sc name=”dialect” pl=”wiara”]ziara, hiara[/sc].

Drugą ważną cechą jest stwardnienie w’ połączeniach św’, dźw’, ćw’, np. [sc name=”dialect” pl=”świat”]śwat[/sc], [sc name=”dialect” pl=”ćwierć”]ćferć[/sc], oraz m’ w formach zaimkowych i końcówce Nlm., np. [sc name=”dialect” pl=”oczami”]oczamy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”z nami”]z namy[/sc].

W dialekcie mazowieckim występuje często twarda wymowa połączeń ki, gi, kie, gie, np. [sc name=”dialect” pl=”kiedy”]kedy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kierować”]kerować[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nogi”]nogy[/sc], ale w gwarach wschodniomazurskich zmiękczenie może wystąpić przed ę, a nawet a, np. gienś, giarnek, blachia zamiast gęś, garnek, blacha. Warto również wymienić realizację li jak ly, np. [sc name=”dialect” pl=”lipa”]lypa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”lis”]lys[/sc].

Do charakterystycznych cech fleksyjnych dialektu mazowieckiego należy końcówka Clp. rzeczowników męskich -owiu, realizowana jako -oju, -ochiu, -oziu, np. [sc name=”dialect” pl=”mężowi”]mężoju[/sc], [sc name=”dialect” pl=”koniowi”]konioziu[/sc].

W 1. os. lm. cz. teraźniejszego i przeszłego występuje archaiczna końcówka -m, np. [sc name=”dialect” pl=”chodzimy”]chodzim[/sc], [sc name=”dialect” pl=”braliśmy”]bralim[/sc]. Spotyka się także użycie końcówek lp. w znaczeniu lm. w cz. teraźniejszym, przeszłym i w trybie rozkazującym, np. [sc name=”dialect” pl=”chodzicie”]chodziwa[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nieśliście”]nieśliśta[/sc], [sc name=”dialect” pl=”chodźcie”]chodźta[/sc].

Na Mazowszu dalszym, Mazurach, Warmii, w gwarach ostródzkich i lubawskich formę żeńską liczebnika dwie zastępuje męska dwa, np. dwa żony.

Charakterystyczny jest również brak kategorii męskoosobowości, por. te dobre chłopy kosiły, a baby poszły na Mazowszu bliższym lub te dobre chłopy kosili, a baby poszli na Podlasiu, Mazurach, Warmii, w Ostródzkiem, Lubawskiem i w części Mazowsza dalszego lub te dobre chłopy kosili, a baby poszły na Mazowszu dalszym.

Dialekt mazowiecki cechuje duże zróżnicowanie leksykalne, a jako przykład można podać wyrazy dzielące jego obszar na część północną i południową. W północnej spotyka się nazwy takie jak cigiędź ‘miejsce zacienione przez drzewo’, golenie ‘nogi konia i krowy’, strop ‘grzbiet dachu’, racuchy ‘placki z utartych ziemniaków’. Południe natomiast wyróżniają nazwy obierzyny ‘łupiny z ziemniaków’, czytak ‘osoba lubiąca czytać’, rozwodnica ‘kobieta rozwiedziona’ czy kolędziarz ‘kolędnik’.