Dialekt małopolski obejmuje południowo-wschodnią i środkową Polskę od środkowego biegu Pilicy i Wieprza aż po Karpaty. Małopolska pod względem dialektalnym jest więc rozumiana szeroko (dawna stara dzielnica), a nie wąsko (jako dzisiejsze województwo małopolskie).

Niełatwo jest precyzyjnie określić zasięg dialektu małopolskiego między innymi ze względu na ekspansję jego cech w ciągu wieków i gwary przejściowe, zwłaszcza na północy, które tradycyjnie pod względem językowym są wliczane do Małopolski (Sieradzkie, Łęczyckie, Łowickie, Pogranicze Mazowsza) lub są z niej wyłączane. W naszym opracowaniu tylko Łowickie zaliczamy do dialektu mazowieckiego, pozostałe obszary – do małopolskiego.

Do typowych cech ogólnomałopolskich (z małymi wyjątkami) należą:

• mazurzenie (bez Pogranicza wschodniego młodszego): dysc, syja, zaba, jezdzo;
• fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca: [sc name=”dialect” pl=”las urósł”]laz_łurus[/sc], [sc name=”dialect” pl=”kot leci”]kod_leci[/sc], [sc name=”dialect” pl=”niosłeś”]nióześ[/sc], ale na skutek ekspansji dialektu mazowieckiego ustaliło się nowsze las_^łurus, z zachowaniem dźwięczności w dawnych formach złożonych: [sc name=”dialect” pl=”wiozłem”]wiózem[/sc].

Typową małopolską innowacją dialektalną jest przejście wygłosowego ‑ch > ‑k: [sc name=”dialect” pl=”strach”]strak[/sc], [sc name=”dialect” pl=”na tych nogach”]na tyg_n^łogak[/sc], [sc name=”dialect” pl=”niózech, tj. niosłem”]niózek[/sc]. Zachowało się ono we wszystkich pozycjach wygłosowych w górzystej części Małopolski (na Spiszu ‑ch > ‑f), a w końcówkach: [sc name=”dialect” pl=”tych starych”]tyk staryk[/sc], [sc name=”dialect” pl=”w butach”]w butak[/sc] sięga po okolice Pszczyny, Wielunia, Sieradza na północnym zachodzie, a na wschodzie po Kolbuszową, Rzeszów, Jasło. Ze słabą artykulacją ch w Małopolsce wiąże się też zastępowanie skłonnego do zaniku ch w grupach spółgłoskowych przez k lub f, np. [sc name=”dialect” pl=”chwila”]kwila[/sc], [sc name=”dialect” pl=”tchórz”]twórz[/sc].

Samogłoski pochylone a, e w dialekcie małopolskim najczęściej ulegają silnemu ścieśnieniu i utożsamiają się:

• a pochylone > o, np. [sc name=”dialect” pl=”gadał”]godoł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”spaliły”]spoliły[/sc];
• e pochylone na południu z y, np. [sc name=”dialect” pl=”brzeg”]brzyg[/sc], [sc name=”dialect” pl=”śpiewka”]śpiywka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”deszcz”]dysc[/sc], a na północy z y po spółgłoskach twardych i stwardniałych, i po miękkich, np. [sc name=”dialect” pl=”ser”]syr[/sc], [sc name=”dialect” pl=”bieda”]bida[/sc].

Rzadko zachowują się jako odrębny dźwięk pośredni, dotyczy to natomiast pochylonego o (wymowa pośrednia między o i u, w zapisie ó lub o^u), np. borówka / boro^uwka, wół / wo^uł.

Zróżnicowana jest wymowa samogłosek nosowych – w części Pogórza szeroka artykulacja przedniego ę, np. [sc name=”dialect” pl=”ciężko”]cię^azko[/sc], [sc name=”dialect” pl=”pęto”]panto[/sc], w pasie od Oświęcimia po Sącz wymowa tylko jednej nosówki tylnej ą, przy czym nosowość zwykle zanika, np. ząb lub zob, [sc name=”dialect” pl=”zęby”]ząby lub zoby[/sc]; w Małopolsce środkowej jeszcze utrzymuje się (rzadko) zanik nosowości, tj. ę > e, ą > o, np.  [sc name=”dialect” pl=”ręka”]reka[/sc], [sc name=”dialect” pl=”gąsior”]gosiur[/sc], [sc name=”dialect” pl=”widzą”]widzo[/sc]; na pozostałych terenach panuje wymowa obu nosówek jak w języku ogólnopolskim lub zwężona, np. gęś/gyⁿś, wąsy/wųsy.

Obserwuje się częsty brak przegłosu e > o, np. [sc name=”dialect” pl=”miotła”]mietła[/sc], [sc name=”dialect” pl=”niosły”]niesły[/sc], zmiany barwy samogłosek przed spółgłoskami półotwartymi, np. [sc name=”dialect” pl=”był”]beł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”robił”]robiuł[/sc], [sc name=”dialect” pl=”indyk”]jendyk[/sc], silną labializację o, np. [sc name=”dialect” pl=”ojciec”]^łociec[/sc], [sc name=”dialect” pl=”most”]m^łost[/sc], wyrazistą tendencję do asymilacji i uproszczeń grup spółgłoskowych, zwłaszcza strz, zdrz, trz, drz jako szcz, żdź, cz, dż, np. [sc name=”dialect” pl=”strzała”]szczała[/sc], [sc name=”dialect” pl=”drzazga”]dżazga[/sc], [sc name=”dialect” pl=”trzeba”]czeba[/sc], a w środkowej Małopolsce przesunięcie artykulacji ^ło ku przodowi, np. [sc name=”dialect” pl=”koza”]k^łeza[/sc], [sc name=”dialect” pl=”błoto”]błeto[/sc], czy podwojenie s, ś (i nieraz rozpodobnienie ss > sc), np. [sc name=”dialect” pl=”boso”]bosso / bosco[/sc].

Duże jest zróżnicowanie końcówek 1. os. lm. cz. teraźniejszego: ‑my na południu, np. [sc name=”dialect” pl=”idziemy”]idymy[/sc], lub ‑ma pochodząca z kontaminacji dwóch końcówek ‑m i ‑wa, np. [sc name=”dialect” pl=”gonimy”]gonima[/sc], ‑wa w Małopolsce środkowo-północnej, np. [sc name=”dialect” pl=”idziemy”]idziewa[/sc], a w części Podhala pod wpływem słowackim –me, np. [sc name=”dialect” pl=”bierzemy”]bieryme[/sc]. Różne są też formy cz. przeszłego, w tym resztki aorystu, takie jak: [sc name=”dialect” pl=”nosiłem”]nosiłek / nosiłef < nosiłech[/sc], [sc name=”dialect” pl=”nosiliśmy”]nosilichmy[/sc], w gwarach góralskich czy formy 1. os. lm. cz. przeszłego z końcówką -my typu [sc name=”dialect” pl=”chodziłyśmy”]chodziłymy[/sc], [sc name=”dialect” pl=”wołaliśmy”]wołalimy[/sc] w południowej Małopolsce.

Dialekt małopolski jest wewnętrznie bardzo zróżnicowany. Wyraźnie wyodrębniają się na południu w części górskiej: gwara podhalańska, gwary orawskie i spiskie, w widłach Wisły i Sanu gwara lasowska, na zachodzie gwary sieradzkie i łęczyckie. Podobnie na wschodzie pas Pogranicza wykazuje wiele cech kresowych, gdyż gwary te powstały na podłożu ukraińskim.

Niektóre cechy fonetyczne mają mały zasięg, co wyróżnia poszczególne gwary, i tam zostaną omówione, np. akcent na pierwszej sylabie czy archaizm podhalański ([sc name=”dialect” pl=”czysty”]c-isty[/sc]), przestawka kt > tk czy śr > rś ([sc name=”dialect” pl=”kto”]tko[/sc], [sc name=”dialect” pl=”środa”]rsioda[/sc]). Inne z kolei to zjawiska o szerokim zasięgu, niekiedy prawie ogólnogwarowe, takie jak labializacja czy zmiany barwy głosek.