Dialektarium to portal poświęcony polskim dialektom i gwarom, czyli terytorialnym odmianom polszczyzny, o popularnym charakterze, adresowany do wszystkich zainteresowanych różnorodnością językową Polski. Różnorodnością, która wpisuje się w działalność i misję Instytutu Różnorodności Językowej Rzeczypospolitej.

Różnorodność gwarowa Polski jest duża, a wielość odmian języka polskiego świadczy o jego bogactwie i długiej, interesującej historii. Obserwujemy też proces zanikania wielu gwar lub – nawet tam, gdzie są one stosunkowo dobrze zachowane – stopniowego ograniczania elementów gwarowych, wychodzenia z użycia dużej części słownictwa oraz zanikania, a często także unikania, charakterystycznych cech wymowy.

Wpływ języka ogólnego na gwary jest znaczny. Wszystkie cechy gwarowe mogą zatem występować niekonsekwentnie obocznie z formami ogólnopolskimi, na przykład formy z mazurzeniem i bez niego: kacek / kaczek, zboze / zboże, casie / czasie.

Czy gwary używane przez wiele wieków są dziś jeszcze językiem żywym? Czy warto się nimi zajmować, czy może lepiej uznać, że należą do przeszłości i nikogo dziś nie interesują?

Obecnie w dobie komunikacji masowej obserwujemy ogromne zmiany w języku wsi. Współczesna wieś jest inna niż wiek lub pół wieku temu. Zanikają tradycyjne sposoby gospodarowania, coraz częściej staje się jedynie miejscem zamieszkania ludności pracującej poza nią.

Wraz ze zmianami społeczno-kulturowymi i odchodzeniem najstarszych mieszkańców wsi gwary w swojej dawnej postaci stopniowo zanikają i przestają być językiem żywym. Niektóre z nich tracą żywotność szybciej, inne trwają znacznie dłużej – jak gwara podhalańska czy kurpiowska, które wciąż pozostają żywe. Pilnym zadaniem jest zatem nie tylko dokumentowanie gwar, by nie zaginęły bez śladu, ocalenie ich dla potomności, ale także upowszechnianie wiedzy na ich temat. Temu celowi ma służyć również Dialektarium.

Jak dziś traktuje się gwarę: jako odmianę równoprawną innym czy jako język „gorszy”, „brzydszy”, rodzaj zepsutego języka ogólnego? Czy to wstyd dziś mówić gwarą, czy też przeciwnie: staje się to modne?

Gwary oceniano różnie, a mówienie lokalną odmianą było postrzegane jako objaw zacofania i często odbierane negatywnie. Bywało i bywa dziś, że są wyśmiewane i lekceważone, traktowane jako rodzaj zepsutego języka literackiego, język „gorszy”, „brzydszy” i nieprestiżowy. Stąd próby wyzbycia się cech gwarowych i unikanie używania lokalnej mowy przez jej użytkowników nie tylko w kontaktach oficjalnych.

Tymczasem gwary nie są jakąś gorszą odmianą polszczyzny, ale również bogatą i piękną, choć odmienną od języka ogólnopolskiego. W ostatnich dziesięcioleciach narasta tendencja do doceniania gwary jako języka rodzinnego, sąsiedzkiego, towarzyskiego, języka, w którym wyraża się tradycyjna kultura, istotnego wyróżnika tożsamości regionalnej i lokalnej. Sprzyja temu procesowi szerząca się moda na regionalizm, na zachowywanie odrębności lokalnej – „małych ojczyzn”, stąd np. na Kurpiach dzieci uczą się po kurpsiecku.

Dzięki badaniu gwar możemy się wiele dowiedzieć zarówno o samym języku i jego rozwoju, jak i o wyrażanej w nim kulturze ludowej. Możemy zrozumieć i ukazać ich rolę w przeszłości i w teraźniejszości. Podkreślił to kiedyś profesor Witold Doroszewski, wybitny polski językoznawca i badacz gwar polskich, który stwierdził, że „gwara to język rodzinny, język żywy. Ktokolwiek nie badał starannie gwar swego języka, ten go zna tylko do połowy”.

Gwary ludowe to żywa kronika losów mówiącej nimi społeczności wiejskiej. To w nich zachowały się wiadomości o zapomnianych już dziś przedmiotach, zdarzeniach, poglądach i obyczajach ludowych, np. wyrazy gwarowe zakładziny i nowosiedliny oznaczały uroczystości związane z rozpoczęciem budowy chaty (zakładania fundamentów) i jej zakończeniem (zasiedleniem).

„Gwara to – jak podkreślił profesor Jan Miodek – język najintymniejszych relacji ludzkich, czyli domu”. Ma ona duże znaczenie dla utrzymywania więzi rodzinnych, sąsiedzkich, towarzyskich. Przykładowo słownictwo kulinarne przekazywane z pokolenia na pokolenie nawet po wielu latach pobytu jego użytkowników i użytkowniczek w innych, nieraz odległych regionach kraju pozostaje w użyciu, jest łącznikiem między przedstawicielami różnych pokoleń w rodzinie. Możemy tu przytoczyć nazwy potraw w południowej Małopolsce: buliki to kluski ziemniaczane nadziewane marmoladą, mordonie – kluski z tartych ziemniaków odciskanych przez płótno o podłużnym kształcie, jedzone ze skwarkami lub zalewane mlekiem, a galas to gęsty kompot z suszonych słodkich śliw.

Gwara poznawana od najmłodszych lat jako pierwsza odmiana języka pozostaje na zawsze językiem kojarzonym z dzieciństwem i stronami rodzinnymi, bliskim sercu. Osobom wychowanym na wsi przypomina zatem „smak” dzieciństwa, tym zaś, którzy wzrastali w kulturze miejskiej, pokazuje, jak zróżnicowana i bogata jest tradycja ludowa.

Gwary są prawdziwą skarbnicą wiedzy o przeszłości, nośnikiem kultury, tradycji i obyczajów, ważnym elementem tożsamości społeczności lokalnych. Informują między innymi o typowych zajęciach ludności wiejskiej danego regionu, na przykład o pasterstwie na Podhalu (kierdel – stado owiec, redyk – spędzanie owiec na hale lub z hali, strąga – zagroda dla owiec) czy rybactwie na Pojezierzu Mazurskim (buchta – zatoka, chełst – fala, ostrówek – wysepka, ploso – głębia na jeziorze).

Słownictwo gwarowe często opowiada historię danego regionu i świadczy o kontaktach jego mieszkańców z innymi narodami. Przykładem mogą być zapożyczenia wołoskie, rumuńskie i węgierskie w słownictwie pasterskim na Pogórzu – tak zwane karpatyzmy (np. koszar – zagroda dla owiec, watra – ognisko pasterskie, bryndza – owczy ser, żętyca – serwatka z mleka owczego, ferecyna – paproć). Ich obecność dowodzi istnienia dawnego osadnictwa wołoskiego i przenikania do gwar polskich elementów językowych pochodzących z mowy osadników.

Obecnie gwary zyskują nowe funkcje – są używane podczas imprez folklorystycznych, spotkań o charakterze lokalnym, festynów czy konkursów (także gwarowych). Pojawiają się również w reklamie, a nawet w mediach społecznościowych, choćby na TikToku. Powstało i wciąż powstaje wiele stron internetowych promujących gwary poszczególnych regionów. Można tam posłuchać danej mowy, zapoznać się z tekstami pisanymi gwarą czy popularnymi słowniczkami (na przykład strona dawna-suwalszczyzna.com.pl).

Liczne są publikacje popularnonaukowe poświęcone gwarom, zwłaszcza słowniczki gromadzące słownictwo jednej lub wielu wsi (często całego regionu). Gwara wchodzi też nie tylko jako środek stylizacyjny do literatury, ale często jest jedynym językiem utworów różnych gatunków, na przykład opowiadań, wspomnień, komiksów.

Nowym zjawiskiem jest też uczenie się gwar przez dzieci i młodzież w ramach zorganizowanych lekcji w domach kultury czy szkołach.

Gwary zaczynają też podlegać normalizacji, na przykład na Kurpiach dokonano standaryzacji gwary i powołano Radę Dialektu Kurpiowskiego na wzór Rady Języka Polskiego.

Język polski, jak i inne języki, jest zróżnicowany. Mamy wiele odmian polszczyzny zróżnicowanych terenowo, społecznie, środowiskowo czy zawodowo. Powszechnie znana i używana jest odmiana ogólnopolska (polszczyzna ogólna), która formowała się od końca XIV wieku z dawnych dialektów polskich jako odmiana ponadregionalna i ponaddialektalna, dziś już unormowana i skodyfikowana. Skoro tak, to zarówno współczesny język ogólnopolski, jak i kontynuanty dawnych dialektów i gwar ludowych mają to samo źródło. Zróżnicowały się one w ciągu wieków, zwłaszcza od drugiej połowy XVI wieku widać istotne różnice w rozwoju obu odmian: ogólna stała się odmianą progresywną, innowacyjną, a więc wprowadzającą wiele zmian, dialektalna (gwarowa) – regresywną, w której zachowało się wiele archaizmów. W historii języka polskiego i w dialektologii mówi się, że to właśnie ten czas okazał się punktem zwrotnym w rozwoju obu odmian polszczyzny: ogólnej (kiedyś tak zwanej literackiej) i dialektalnej.

Znane i często przytaczane jest stwierdzenie: „Co wieś, to inna pieśń”, które świetnie oddaje terytorialne zróżnicowanie polszczyzny. Ile jest gwar w Polsce? Chyba nikt nie potrafi na to odpowiedzieć.

O ile dużych zespołów gwarowych, które nazywamy w nauce dialektami (zespołami dialektalnymi), jest cztery: dialekt małopolski, wielkopolski, mazowiecki i śląski (choć dziś określenie śląszczyzny jako dialektu jest problematyczne ze względu na postępującą kodyfikację zmierzającą do uzyskania statusu języka regionalnego), o tyle gwary trudno policzyć. Są gwary znanych regionów (większych i mniejszych), mających własną, bogatą kulturę ludową, a nieraz i precyzyjnie wytyczone granice, np. gwara podhalańska, gwara kurpiowska, gwara lasowska. Są też takie, których granice są rozmyte, które nie mają jakiejś typowej dla siebie kultury, historii ani nawet tradycji nazewniczej, np. gwara na obszarze między Tarnowem i Gorlicami, obejmująca w większości tereny dawnej ziemi bieckiej.

Nawet na nieraz w miarę jednorodnym obszarze gwarowym widać zróżnicowanie. Nieco inaczej mówi się w jednej wsi, inaczej w drugiej. I tak w okolicach Biecza wsie sąsiadujące ze sobą: Bugaj i Sitnica różnią się niektórymi cechami gwary. Od dawna już bugajoki śmiali się z sitnicoków, że ci mówili: B^łekiem, b^łekiem, b^łe średkiym błeto (Bokiem, bokiem, bo środkiem błoto). Chodzi zatem o przednią wymowę samogłoski o, labializowaną, poprzedzaną niezgłoskotwórczym ł, czyli wymawianą jako ^łe. W Bugaju owies z jęczmieniem nazywają do dziś strząską, a w Sitnicy jarcugą (zboże jare). Bywa nawet tak, że przysiółki jednej dużej wsi mogą się nieznacznie różnić gwarowo.

Gwary, niekiedy mocno zróżnicowane, na podstawie pewnych cech (kryteriów) łączy się umownie w zespoły gwarowe, tj. dialekty. Przedstawia je mapa nr 1. Dialekty polskie. {OM1} Zostały one wyróżnione na podstawie dwóch podstawowych zjawisk: mazurzenia i fonetyki międzywyrazowej udźwięczniającej bądź nieudźwięczniającej. Wyróżnia się więc:

• dialekt niemazurzący i udźwięczniający – wielkopolski,
• dialekt mazurzący i udźwięczniający – małopolski,
• dialekt mazurzący i nieudźwięczniający – mazowiecki,
• dialekt częściowo mazurzący (północ), częściowo niemazurzący (południe) – śląski (dotyczy to gwar śląskich, a nie nowego języka regionalnego – śląskiego, który kształtuje się na bazie gwar subregionu przemysłowego).

Stosuje się też w dialektologii jeszcze inne dodatkowe kryteria podziału na dialekty czy podziału wewnętrznego dialektu na gwary (regiony gwarowe). Przykładowo – przejście wygłosowego -ch > -k jest cechą tylko małopolską, kiedyś ogólnomałopolską, dziś występującą w zachodniej i południowej Małopolsce oraz wyspowo na innych terenach. Odróżnia mazurzący dialekt małopolski od mazurzącej części Śląska.

Na temat dialektu śląskiego toczy się już stosunkowo długo dyskusja o jego statusie: język czy dialekt? Więcej na ten temat w tekście pt. Dialekt czy język śląski? O statusie śląszczyzny {link}.

Przynależność niektórych regionów (gwar) do jednego z dialektów budzi nieraz wątpliwości, gdyż granice między dialektami czy nawet poszczególnymi gwarami zazwyczaj nie są ostre i wyraziste. W wielu przypadkach obserwuje się proces narastania jednych zjawisk gwarowych przy jednoczesnym zaniku innych oraz ich wzajemne przenikanie.

Mówimy wtedy o gwarach przejściowych lub mieszanych. Stąd też różnice stanowisk badaczy co do zasięgu poszczególnych dialektów, np. w określaniu przynależności dialektalnej regionów Łowickiego, Sieradzkiego i Łęczyckiego czy Warmii, Ostródzkiego i Lubawskiego.

Dialektarium, dzięki zamieszczonym nagraniom, prezentuje gwary ponad 100 wsi położonych w 38 regionach, które znajdują się w obrębie 4 dialektów (mazowiecki, małopolski, wielkopolski, śląski). Jego celem jest umożliwienie kontaktu wszystkim zainteresowanym z żywą gwarą, z oryginalnymi wypowiedziami mieszkańców wsi, a w odniesieniu do mowy śląskiej – także miast.

Nagrania pochodzą z początku XXI wieku, z lat 2006–2010. Zostały zgromadzone w opracowaniu Dialekty i gwary polskie. Kompendium internetowe pod red. Haliny Karaś (www.dialektologia.uw.edu.pl) i udostępnione przez Towarzystwo Kultury Języka Instytutowi Różnorodności Językowej Rzeczypospolitej do celów edukacyjnych.

Nagraniom żywej mowy towarzyszą popularne opracowania poświęcone danej gwarze napisane przez dialektologów z różnych ośrodków naukowych Polski. Jako zespół autorski staraliśmy się opisać je przystępnie, bez zbędnej terminologii. Niemniej jednak konieczne jest nieraz posłużenie się odpowiednim terminem czy pojęciem dialektologicznym. Ich objaśnienia zawiera „Słowniczek terminów i pojęć dialektologicznych” – po ustawieniu kursora na podświetlonym wyrazie pojawi się definicja.

Możemy nie tylko słuchać tekstów gwarowych, ale także je czytać. Przy każdym nagraniu został bowiem zamieszczony tekst z jego transkrypcją. Zapisu dokonano zgodnie z regułami ortograficznymi polszczyzny, ale tak, by oddawał przynajmniej częściowo wszystkie ważne cechy gwarowe. Stosunkowo łatwo można to uczynić przy zjawiskach składniowych, fleksyjnych, czy przy wyrazach gwarowych, natomiast trudniej oddać w takim zapisie cechy wymowy. Zapisujemy zatem – przykładowo – {krziwy=krzywy}, {^łodydź= odejdź} czy {piynta=pięta}, ilustrując ważne cechy gwarowej fonetyki, takie jak: zachowanie dawnego i po rz, labializację czy wąską artykulację samogłoski nosowej. Nie transkrybujemy nagrań fonetycznie, by dokładnie oddać wymowę gwarową, gdyż taki zapis byłby trudny w odbiorze (por. transkrypcję fonetyczną powyższych wyrazów: kšivy, ṷodyć, p’ynta). Więcej uwag o zapisie nagranych tekstów zawiera zakładka {link: Zasady zapisu tekstów gwarowych} i {link: Wykaz nietypowych znaków}.

Mamy nadzieję, że Dialektarium zainicjowane przez Instytut Różnorodności Językowej Rzeczypospolitej przyczyni się do ochrony gwar – językowego krajobrazu Polski, który warto zachować.

Życzymy miłej lektury!